Cha mẹ không tự ký được vẫn uỷ quyền hợp lệ được, nhưng không ai được ký thay tên cha mẹ. Khi người uỷ quyền không ký được do bệnh tật, run tay hay không biết chữ, việc xác nhận được làm bằng điểm chỉ. Khi người đó không đọc được, không nghe được hoặc không ký, không điểm chỉ được, việc công chứng phải có người làm chứng. Khi người đó không thông thạo tiếng Việt, cần người phiên dịch.
Ba chỗ hay sai trong gia đình là: con cầm tay cha mẹ ký, chọn người làm chứng là chính người nhận uỷ quyền, và nghĩ điểm chỉ ở nhà là đủ. Bài đi qua từng tình huống thường gặp ở người cao tuổi và cách xử lý tương ứng.
Tình huống thường gặp và cách xử lý
Mỗi tình trạng sức khoẻ dẫn tới một cách xác nhận ý chí khác nhau. Bảng dưới là cách công chứng viên và người chứng thực thường xử lý; chi tiết luôn tuỳ đánh giá tại chỗ.
| Tình trạng của cha mẹ | Ký được không | Cách xác nhận thường dùng | Cần thêm |
|---|---|---|---|
| Run tay nhưng vẫn viết được tên | được, chữ ký có thể khác mẫu cũ | ký như bình thường, có thể kèm điểm chỉ | báo trước để không bị nghi chữ ký lạ |
| Liệt tay phải, tay trái yếu | thường không | điểm chỉ ngón tay còn dùng được | ghi nhận lý do không ký |
| Không biết chữ | không | điểm chỉ | người làm chứng, đọc lại toàn bộ nội dung |
| Mắt kém, không đọc được | có thể ký nếu cầm bút được | ký sau khi nghe đọc lại | người làm chứng |
| Nghe kém nặng | có thể ký | cho đọc văn bản, hỏi bằng giấy | người làm chứng; người hỗ trợ giao tiếp nếu cần |
| Chỉ nói tiếng dân tộc | có thể ký | nghe phiên dịch toàn bộ | người phiên dịch đủ điều kiện |
Điểm chung của mọi hàng trong bảng là người ký phải tự thể hiện ý chí. Bệnh tật làm thay đổi cách thể hiện, không làm thay đổi yêu cầu đó. Nếu cha mẹ không còn cách nào bày tỏ ý muốn rõ ràng, vấn đề không còn là kỹ thuật ký nữa mà là năng lực hành vi, và uỷ quyền không còn phù hợp.
Điểm chỉ: ngón nào, khi nào, có thay hẳn chữ ký không
Điểm chỉ là in dấu vân tay lên văn bản để xác nhận. Thông lệ là dùng ngón trỏ phải; nếu ngón đó bị thương, mất hoặc không in rõ thì dùng ngón khác và người chứng nhận ghi lại đã dùng ngón nào. Dấu vân tay phải in trước mặt công chứng viên hoặc người chứng thực, không in sẵn ở nhà rồi mang đến.
Điểm chỉ thay hẳn chữ ký khi người đó không ký được vì khuyết tật hoặc không biết ký. Ngoài ra, công chứng viên có thể đề nghị cả ký lẫn điểm chỉ khi thấy cần chắc chắn hơn, chẳng hạn với người rất cao tuổi có chữ ký thay đổi nhiều so với giấy tờ cũ. Nhiều gia đình thấy vậy thì lo, thật ra đây là cách giúp văn bản bền hơn trước tranh chấp.
Điểm chỉ trên giấy tự viết ở nhà, không có người chứng nhận, chỉ có giá trị chứng cứ giữa những người trong nhà. Cơ quan, ngân hàng không thể đối chiếu dấu vân tay, nên gần như không nhận. Với người cao tuổi, điểm chỉ chỉ có ý nghĩa thực tế khi làm trước người có thẩm quyền chứng nhận.
Người làm chứng: ai được, ai không
Người thành niên có năng lực hành vi đầy đủ. Người làm chứng phải đủ tuổi thành niên và tự chịu trách nhiệm về những gì mình xác nhận. Không chọn cháu nhỏ, không chọn người đang say, đang ốm nặng. Người làm chứng cũng nên là người dễ tìm lại sau này, phòng khi có tranh chấp cần hỏi họ đã thấy gì.
Không có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Đây là điều kiện hay bị bỏ qua nhất. Người được uỷ quyền, vợ hoặc chồng của người được uỷ quyền, người sẽ hưởng lợi từ việc uỷ quyền đều không phù hợp. Chọn hàng xóm, bạn của cha mẹ, người trong tổ dân phố là cách an toàn.
Có mặt từ đầu đến cuối. Người làm chứng phải nghe đọc toàn bộ văn bản và thấy cha mẹ điểm chỉ hoặc ký. Đến muộn ký vào cho đủ là sai bản chất của việc làm chứng.
Ai mời người làm chứng. Thông thường người yêu cầu công chứng tự mời. Nếu không mời được, có thể đề nghị công chứng viên chỉ định. Nên hỏi trước văn phòng để tránh đến nơi mới biết thiếu người.
Người làm chứng không bảo đảm cho nội dung. Họ chỉ xác nhận việc đọc và ký diễn ra đúng như vậy. Họ không chịu trách nhiệm việc uỷ quyền có hợp lý hay không, nên gia đình đừng tìm người làm chứng có chức sắc với hy vọng tăng giá trị văn bản.
Người phiên dịch cho cha mẹ là người dân tộc thiểu số
Ở các tỉnh miền núi như Lào Cai, Sơn La, Điện Biên, Gia Lai, Đắk Lắk, không ít người cao tuổi chỉ nói tiếng mẹ đẻ, nghe tiếng Việt được vài câu. Nếu chỉ gật đầu khi nghe đọc bằng tiếng Việt, văn bản dễ bị nghi là không hiểu nội dung. Khi đó cần người phiên dịch dịch toàn bộ văn bản cho cha mẹ nghe và dịch câu trả lời của cha mẹ cho người chứng nhận.
Người phiên dịch cũng phải là người thành niên, đủ năng lực và không có quyền lợi liên quan. Người con nhận uỷ quyền không nên tự phiên dịch, vì chính người đó hưởng lợi từ văn bản. Có thể nhờ cán bộ xã biết tiếng, giáo viên, người có uy tín trong bản, tuỳ quy định và sự chấp nhận của nơi chứng nhận.
Việc này nghe có vẻ phiền, nhưng khi có tranh chấp, câu hỏi đầu tiên sẽ là cha mẹ có hiểu mình ký gì không. Một văn bản có người phiên dịch độc lập ghi tên trong lời chứng trả lời câu hỏi đó gọn hơn mọi lời giải thích sau này.
Chuẩn bị trước khi đi chứng nhận
Báo trước tình trạng của cha mẹ giúp nơi tiếp nhận sắp xếp người và thời gian. Thứ tự gọn nhất:
- Xác định cha mẹ thuộc tình huống nào trong bảng trên, ghi lại bằng một câu ngắn để trình bày qua điện thoại.
- Hỏi nơi tiếp nhận có cần người làm chứng, người phiên dịch không, và họ tự mời hay gia đình mời.
- Mời người làm chứng phù hợp, hẹn giờ, nhắc họ mang căn cước.
- Nếu cha mẹ ký được nhưng chữ ký thay đổi, mang theo một giấy tờ cũ có chữ ký để giải thích nếu được hỏi.
- Nếu có thể, đưa trước bản dự thảo để người phiên dịch hoặc người làm chứng đọc trước, hiểu nội dung.
- Đến nơi, để cha mẹ ngồi chỗ dễ nghe, dễ thấy; nhắc người chứng nhận đọc chậm.
Một cuộc gọi trước mười phút tiết kiệm được cả buổi sáng. Nơi tiếp nhận biết trước sẽ bố trí người đọc, phòng yên tĩnh, và nói rõ họ chấp nhận ai làm chứng. Nhiều trường hợp phải về tay không chỉ vì gia đình đưa đúng người con nhận uỷ quyền đến làm chứng, hoặc đến vào giờ cao điểm khi cán bộ không có thời gian đọc lại cho người già nghe.
Chữ ký đổi theo tuổi: khi chữ ký mới khác hẳn giấy tờ cũ
Người ngoài tám mươi thường ký khác hẳn chữ ký thời còn đi làm: nét run, chữ ngắn lại, có người chỉ còn viết được họ. Điều này không làm mất quyền ký. Pháp luật không đòi chữ ký phải giống mẫu cũ; chữ ký tại thời điểm chứng nhận là chữ ký được ghi nhận. Tuy vậy, một số nơi tiếp nhận như ngân hàng có lưu mẫu chữ ký và sẽ hỏi khi thấy lệch.
Cách xử lý gọn là để chữ ký mới được xác nhận ở một văn bản có công chứng hoặc chứng thực, kèm điểm chỉ nếu công chứng viên đề nghị. Sau đó, với ngân hàng, cha mẹ có thể cần cập nhật mẫu chữ ký theo thủ tục riêng của ngân hàng, thường phải có mặt. Nếu đã quá yếu để ra quầy, hỏi ngân hàng có quy trình phục vụ tại nhà cho khách hàng cao tuổi hay không.
Điều nên tránh là tập cho cha mẹ ký lại giống chữ ký cũ, hoặc nhờ người khác ký mẫu. Một chữ ký run nhưng thật luôn an toàn hơn một chữ ký đẹp mà không phải do cha mẹ tự viết trong trạng thái tự nhiên.
Vì sao con không được cầm tay cha mẹ ký
Cầm tay người già ký là cảnh rất quen trong nhiều gia đình, xuất phát từ ý tốt. Nhưng về pháp lý, chữ ký đó không còn chứng minh được ý chí của cha mẹ: tay ai điều khiển nét bút. Nếu người chứng nhận nhìn thấy, họ sẽ dừng lại. Nếu không thấy và văn bản vẫn thành, sau này chỉ cần một anh chị em nghi ngờ là văn bản có thể bị đặt câu hỏi về tính tự nguyện.
Ký thay tên người khác, kể cả với sự đồng ý miệng của cha mẹ, là việc không được làm. Đó không phải uỷ quyền mà là giả chữ ký, và hậu quả có thể vượt khỏi chuyện dân sự. Khi cha mẹ không tự ký được, con đường đúng luôn là điểm chỉ trước người có thẩm quyền, kèm người làm chứng khi luật đòi.
Con có thể giúp theo những cách hợp lệ: đỡ cha mẹ ngồi dậy, kê bàn cho đúng tầm, đưa bút, giữ giấy cho phẳng. Ranh giới là tay cha mẹ tự thực hiện động tác ký hoặc điểm chỉ.
Nếu cha mẹ đã yếu tới mức cả việc tự ấn ngón tay lên hộp mực cũng khó, hãy nói thật với người chứng nhận. Họ sẽ đánh giá cha mẹ có còn bày tỏ được ý chí bằng cách khác hay không. Có trường hợp vẫn làm được với sự hỗ trợ phù hợp, có trường hợp phải dừng. Quyết định đó thuộc về người chứng nhận, không thuộc về người nhà.
Câu hỏi thường gặp
Điểm chỉ có giá trị pháp lý ngang chữ ký không?
Khi được thực hiện trước công chứng viên hoặc người chứng thực theo đúng thủ tục, điểm chỉ có giá trị xác nhận như chữ ký đối với người không ký được. Giá trị đó đến từ việc có người có thẩm quyền chứng nhận, không phải từ bản thân dấu vân tay in trên giấy.
Con dâu có làm người làm chứng cho cha mẹ chồng uỷ quyền cho chồng mình được không?
Không nên. Con dâu là vợ của người được uỷ quyền, có quan hệ lợi ích gắn với việc uỷ quyền. Người chứng nhận thường không chấp nhận. Nên mời hàng xóm hoặc người quen không liên quan đến tài sản và việc được giao.
Cha mẹ bị mù có cần người làm chứng không?
Người không đọc được văn bản thường cần người làm chứng theo pháp luật về công chứng, kể cả khi vẫn ký được. Văn bản sẽ được đọc to cho cha mẹ nghe, người làm chứng xác nhận việc đọc và ký đã diễn ra đúng như vậy.
Có thể dùng chữ ký điện tử thay cho cha mẹ không ký được không?
Chữ ký số gắn với chính người ký và thiết bị, mật khẩu của họ. Người già không tự thao tác được thì con thao tác hộ cũng chính là ký thay, không phù hợp. Với người cao tuổi, công chứng hoặc chứng thực trực tiếp vẫn là cách rõ ràng nhất.
Điểm chỉ ở nhà rồi mang tới phường chứng thực được không?
Không. Việc chứng thực chữ ký hay điểm chỉ là xác nhận hành vi diễn ra trước mặt người chứng thực. Dấu vân tay in sẵn thì không ai xác nhận được ai in. Nếu cha mẹ không đi được, hãy hỏi về chứng thực hoặc công chứng ngoài trụ sở.
Người phiên dịch có phải có chứng chỉ không?
Tuỳ loại việc và yêu cầu của nơi tiếp nhận. Với tiếng dân tộc thiểu số, thực tế thường chấp nhận người thông thạo cả hai thứ tiếng, đủ điều kiện về năng lực và không có quyền lợi liên quan. Hỏi trước công chứng viên để chuẩn bị đúng người.