Quyền lợi trong hợp đồng bảo hiểm nhân thọ thuộc về một người cụ thể: bên mua bảo hiểm, người được bảo hiểm hoặc người thụ hưởng, tuỳ khoản tiền và tuỳ điều khoản hợp đồng. Người đó có thể uỷ quyền cho người khác làm thủ tục và nhận thay, thường bằng mẫu giấy uỷ quyền của doanh nghiệp bảo hiểm có chữ ký được công chứng hoặc chứng thực. Uỷ quyền chỉ cho người kia đi nhận giúp; tiền vẫn là của người có quyền.
Nhiều gia đình nhầm uỷ quyền với việc đổi người thụ hưởng, hoặc nghĩ con cái đóng phí hộ thì được nhận tiền. Bài này tách ba vai trong hợp đồng, chỉ ra khoản tiền nào thuộc về ai, rồi mới tới cách uỷ quyền, những giấy tờ doanh nghiệp bảo hiểm hay đòi, và những lúc nên dừng lại hỏi người có chuyên môn. Trường hợp người được bảo hiểm đã qua đời và tiền bảo hiểm có phải là di sản hay không thuộc mảng thừa kế, chỉ nhắc ở đây.
Ba vai trong hợp đồng và khoản tiền của từng người
Luật Kinh doanh bảo hiểm phân biệt rõ các vai. Một người có thể giữ nhiều vai cùng lúc, ví dụ người mẹ vừa mua vừa là người được bảo hiểm. Bảng dưới là cách hiểu phổ biến; điều khoản hợp đồng của bạn là căn cứ cuối cùng:
| Vai | Là ai | Khoản thường thuộc về họ |
|---|---|---|
| Bên mua bảo hiểm | Người ký hợp đồng và đóng phí | Giá trị hoàn lại khi huỷ hợp đồng, quyền yêu cầu tạm ứng từ giá trị hoàn lại, quyền thay đổi một số nội dung hợp đồng |
| Người được bảo hiểm | Người mà sức khoẻ, tính mạng là đối tượng bảo hiểm | Quyền lợi nằm viện, bệnh hiểm nghèo, thương tật nếu hợp đồng quy định trả cho chính họ |
| Người thụ hưởng | Người được chỉ định nhận tiền khi sự kiện bảo hiểm xảy ra | Tiền chi trả khi người được bảo hiểm tử vong, và có thể cả quyền lợi đáo hạn nếu hợp đồng ghi vậy |
Câu hỏi đầu tiên luôn là: khoản tiền sắp nhận thuộc về ai theo hợp đồng. Người đó mới là người ký giấy uỷ quyền. Người đóng phí hộ nhiều năm, nếu không phải bên mua và không phải người thụ hưởng, không có quyền gì với khoản tiền, dù về tình cảm rất xứng đáng.
Uỷ quyền nhận tiền khác hẳn đổi người thụ hưởng
Ví dụ giả định: bà Hoa ở Khánh Hòa mua hợp đồng cho chính mình, chỉ định con trai cả là người thụ hưởng. Bà bị tai biến nhẹ, đi lại khó, nên muốn con gái út đang ở gần đi làm thủ tục nhận quyền lợi bệnh hiểm nghèo. Bà uỷ quyền cho con gái út. Tiền về tài khoản của bà hoặc do con gái nhận thay rồi giao lại cho bà; con trai cả vẫn là người thụ hưởng, không có gì thay đổi.
Nếu bà muốn con gái út thay con trai cả làm người thụ hưởng, đó là việc thay đổi hợp đồng, làm theo thủ tục riêng của doanh nghiệp bảo hiểm, thường cần sự đồng ý của người được bảo hiểm và có văn bản xác nhận của doanh nghiệp. Một giấy uỷ quyền, dù công chứng, không làm được việc này.
Nhầm lẫn này thường gây tranh chấp sau khi người mua qua đời. Người con giữ giấy uỷ quyền nghĩ mình có quyền nhận tiền tử vong, trong khi giấy uỷ quyền đã hết hiệu lực từ lúc người uỷ quyền mất, còn tiền thuộc về người thụ hưởng ghi trong hợp đồng. Muốn ai nhận tiền sau khi mình mất, cách đúng là chỉ định người thụ hưởng cho rõ, không phải uỷ quyền.
Các bước uỷ quyền nhận quyền lợi đáo hạn hoặc giá trị hoàn lại
Đáo hạn và huỷ hợp đồng để lấy giá trị hoàn lại là hai tình huống hay phải nhờ người làm thay nhất. Trình tự chung:
- Xác định khoản tiền thuộc về ai theo hợp đồng và trang quyền lợi; đọc kỹ điều khoản về đáo hạn hoặc huỷ hợp đồng.
- Liên hệ doanh nghiệp bảo hiểm hoặc văn phòng giao dịch để lấy mẫu yêu cầu chi trả và mẫu giấy uỷ quyền đang dùng; hỏi rõ yêu cầu về công chứng hay chứng thực.
- Người có quyền tự ký đơn yêu cầu chi trả; ký giấy uỷ quyền trước công chứng viên hoặc người chứng thực ở UBND cấp xã.
- Ghi phương thức nhận tiền: chuyển khoản vào tài khoản đứng tên người có quyền là lựa chọn nên ưu tiên.
- Người được uỷ quyền nộp bộ hồ sơ, xuất trình căn cước, nhận biên nhận và theo dõi tiến độ.
- Khi có kết quả, đối chiếu số tiền với bảng giá trị hoàn lại hoặc quyền lợi đáo hạn trong hợp đồng; báo người uỷ quyền.
Huỷ hợp đồng trước hạn để lấy giá trị hoàn lại thường thiệt so với tổng phí đã đóng. Đây là quyết định của bên mua bảo hiểm; người làm thay không nên quyết thay, kể cả khi đang cần tiền gấp cho người bệnh.
Giấy tờ doanh nghiệp bảo hiểm thường đòi khi có người làm thay
Mỗi doanh nghiệp có danh mục riêng, nhưng khi hồ sơ do người được uỷ quyền nộp, các giấy sau gần như luôn có mặt:
- Đơn yêu cầu chi trả hoặc đơn huỷ hợp đồng theo mẫu, có chữ ký của người có quyền.
- Giấy uỷ quyền theo mẫu của doanh nghiệp hoặc văn bản uỷ quyền được công chứng, chứng thực.
- Giấy tờ tuỳ thân của người uỷ quyền và người được uỷ quyền.
- Bản hợp đồng hoặc giấy chứng nhận bảo hiểm; nếu mất thì theo hướng dẫn của doanh nghiệp.
- Giấy tờ y tế nếu là quyền lợi bệnh hiểm nghèo, nằm viện, thương tật: giấy ra viện, kết quả chẩn đoán.
- Thông tin tài khoản nhận tiền, đúng tên chủ tài khoản.
Nếu người uỷ quyền đang nằm viện, bạn hỏi doanh nghiệp xem có cử người đến xác nhận tại giường bệnh hoặc chấp nhận công chứng ngoài trụ sở không. Không ký thay, không điểm chỉ thay khi người bệnh không còn hiểu việc đang làm.
Quyền lợi nằm viện, bệnh hiểm nghèo: làm thay khi người bệnh đang điều trị
Đây là tình huống người nhà phải làm thay nhiều nhất, và cũng là lúc dễ sai nhất vì cả nhà đang rối. Người được bảo hiểm nằm viện ở Thành phố Hồ Chí Minh, con cái ở Gia Lai lo hồ sơ, giấy tờ y tế nằm rải rác ở ba khoa. Trước khi nghĩ tới giấy uỷ quyền, bạn nên gom đủ giấy tờ y tế: giấy ra viện, tóm tắt bệnh án, kết quả xét nghiệm, hoá đơn. Hồ sơ thiếu giấy y tế mới là nguyên nhân chậm chi trả thường gặp, không phải giấy uỷ quyền.
Nhiều doanh nghiệp bảo hiểm cho phép người thân nộp hồ sơ yêu cầu chi trả quyền lợi nằm viện mà không cần giấy uỷ quyền công chứng, miễn tiền được chuyển vào tài khoản đứng tên người được bảo hiểm hoặc bên mua. Khi người nhà muốn nhận tiền vào tài khoản của mình, yêu cầu về giấy uỷ quyền mới chặt lên. Đó là lý do nên giữ đường chuyển khoản về đúng chủ.
Với quyền lợi bệnh hiểm nghèo, doanh nghiệp có thể yêu cầu thêm kết quả chẩn đoán cụ thể, thậm chí đề nghị giám định. Người làm thay chỉ chuyển yêu cầu và nộp giấy, không trả lời thay các câu hỏi về tiền sử bệnh nếu không chắc; khai sai ở bước này có thể làm hỏng cả hồ sơ.
Khi người có quyền là trẻ em hoặc không còn minh mẫn
Trẻ em không tự uỷ quyền. Người thụ hưởng là con dưới 18 tuổi thì cha mẹ hoặc người giám hộ nhận thay với tư cách đại diện theo pháp luật, không phải người được uỷ quyền. Doanh nghiệp sẽ yêu cầu giấy tờ chứng minh quan hệ, và có thể có điều kiện quản lý số tiền vì lợi ích của trẻ.
Người mất năng lực hành vi không ký giấy được. Giấy uỷ quyền chỉ có giá trị khi người uỷ quyền hiểu và tự nguyện. Người đã mất khả năng nhận thức phải đi theo đường giám hộ hoặc đại diện theo pháp luật, là thủ tục khác.
Đừng lập giấy uỷ quyền vội khi bệnh đã nặng. Một giấy ký lúc người bệnh lơ mơ dễ bị anh chị em khác phản đối sau này, và doanh nghiệp bảo hiểm cũng có thể từ chối nếu nghi ngờ. Gia đình nên lo giấy tờ sớm, khi cha mẹ còn tỉnh táo, và nếu có thể thì để một người ngoài cuộc như công chứng viên chứng kiến.
Người thụ hưởng đã mất trước người được bảo hiểm. Khi đó khoản tiền không tự chuyển sang người được uỷ quyền hay người thân bất kỳ, mà xử lý theo điều khoản hợp đồng và quy định về thừa kế. Bên mua nên cập nhật người thụ hưởng mới ngay khi người cũ mất.
Khi doanh nghiệp từ chối hoặc người nhà tranh chấp
Hồ sơ do người được uỷ quyền nộp có thể bị trả vì thiếu giấy, nhưng cũng có thể bị từ chối chi trả vì lý do thuộc hợp đồng: kê khai sức khoẻ lúc mua chưa đúng, sự kiện thuộc điều khoản loại trừ, hợp đồng mất hiệu lực vì ngừng đóng phí. Hai loại này khác nhau. Thiếu giấy thì bổ sung. Bị từ chối chi trả thì người có quyền, không phải người làm thay, đọc văn bản trả lời và quyết định khiếu nại hay không.
Tranh chấp giữa người nhà thường xoay quanh câu hỏi tiền vào tay ai. Người được uỷ quyền đã nhận tiền thì phải giao lại cho người có quyền; giữ lại là vi phạm nghĩa vụ của bên được uỷ quyền.
Nếu số tiền lớn, doanh nghiệp từ chối với lý do bạn không đồng ý, hoặc trong nhà có hai người cùng tự nhận là người có quyền, đây là lúc nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc một luật sư bạn tin, mang theo hợp đồng và văn bản trả lời của doanh nghiệp. Việc khiếu nại doanh nghiệp bảo hiểm có thể gửi tới chính doanh nghiệp trước, sau đó tới cơ quan quản lý nhà nước về bảo hiểm hoặc toà án tuỳ tình huống.
Câu hỏi thường gặp
Con đóng phí hộ cho mẹ nhiều năm thì có được nhận tiền đáo hạn không?
Không tự động. Tiền đáo hạn thuộc về người được ghi trong hợp đồng, thường là bên mua bảo hiểm hoặc người thụ hưởng. Người con chỉ nhận thay được khi có giấy uỷ quyền của người đó, và tiền nhận thay vẫn phải giao lại, trừ khi mẹ cho lại bằng ý chí rõ ràng.
Giấy uỷ quyền nhận bảo hiểm nhân thọ có bắt buộc công chứng không?
Tuỳ yêu cầu của từng doanh nghiệp bảo hiểm. Nhiều nơi chấp nhận mẫu của họ có chứng thực chữ ký tại UBND cấp xã hoặc tổ chức hành nghề công chứng; một số trường hợp số tiền lớn có thể đòi hợp đồng uỷ quyền công chứng. Hỏi trước để làm một lần.
Người được uỷ quyền có được ký huỷ hợp đồng bảo hiểm thay không?
Chỉ khi giấy uỷ quyền ghi rõ nội dung này và doanh nghiệp chấp nhận. Huỷ hợp đồng là quyết định lớn, thường thiệt về tiền, nên phần lớn doanh nghiệp muốn chính bên mua ký đơn huỷ. Người làm thay chỉ nên nộp và nhận kết quả.
Người thụ hưởng đang ở nước ngoài thì nhận tiền thế nào?
Người thụ hưởng có thể uỷ quyền cho người ở Việt Nam làm thủ tục; giấy uỷ quyền ký ở nước ngoài cần được xác nhận theo hình thức Việt Nam chấp nhận. Cách gọn là nhờ doanh nghiệp chuyển khoản vào tài khoản đứng tên người thụ hưởng, nếu họ còn tài khoản trong nước.
Tư vấn viên bảo hiểm có được nhận tiền thay khách không?
Không nên. Tư vấn viên có thể hướng dẫn hồ sơ, nhưng tiền chi trả nên chuyển thẳng vào tài khoản của người có quyền. Nếu ai đề nghị nhận tiền mặt thay bạn hoặc nhận vào tài khoản cá nhân của họ, bạn hỏi lại doanh nghiệp qua kênh chính thức trước khi ký.
Giấy uỷ quyền còn hiệu lực khi người uỷ quyền qua đời không?
Không. Uỷ quyền chấm dứt khi người uỷ quyền chết. Tiền chi trả khi người được bảo hiểm tử vong thuộc về người thụ hưởng theo hợp đồng, hoặc xử lý theo thừa kế nếu không có người thụ hưởng; người cầm giấy uỷ quyền cũ không còn quyền gì.