Người được uỷ quyền phải bồi thường khi vi phạm nghĩa vụ gây thiệt hại cho bên uỷ quyền, nhưng chỉ trong phạm vi thiệt hại thực tế do chính vi phạm đó gây ra. Bên đòi bồi thường phải chỉ ra được vi phạm, thiệt hại và mối liên hệ giữa hai thứ. Người làm thay có thể không phải chịu nếu chứng minh thiệt hại do sự kiện bất khả kháng hoặc hoàn toàn do lỗi của bên uỷ quyền; nếu cả hai cùng có lỗi, trách nhiệm thường được chia theo mức lỗi.
Trong thực tế, "làm hỏng việc" là một cụm từ rất rộng: từ quên nộp một tờ giấy, chậm mấy ngày, cho đến ký sai giá hay làm mất bản gốc. Bài này giúp cả hai phía nhìn vụ việc bình tĩnh hơn: cái gì là sai thật, sai thì đền đến đâu, và cần giấy tờ gì để nói chuyện.
Hỏng việc và kết quả không như ý: hai chuyện khác nhau
Uỷ quyền là giao cho người khác làm thay một việc, không phải mua một kết quả chắc chắn. Cơ quan từ chối cấp phép vì tài sản không đủ điều kiện, người mua rút lui vào phút cuối, giá thị trường giảm trong lúc chờ: đó là kết quả không như ý, không tự động là lỗi của người làm thay.
Hỏng việc theo nghĩa pháp lý là khi người được uỷ quyền vi phạm một nghĩa vụ cụ thể: không làm, làm chậm so với thời hạn đã biết, làm khác chỉ dẫn, làm vượt phạm vi, không báo để bên uỷ quyền kịp xử lý, không bảo quản giấy tờ, không giao lại tiền. Câu hỏi đầu tiên luôn là: nghĩa vụ nào đã bị vi phạm, và có chứng cứ không.
Ví dụ giả định: anh Phúc ở Hưng Yên được uỷ quyền nộp hồ sơ xin cấp giấy chứng nhận cho mẹ. Hồ sơ bị trả vì thửa đất đang có người khác tranh chấp ranh giới. Nếu anh đã nộp đúng, báo kịp cho mẹ, thì việc không thành không phải lỗi của anh. Nhưng nếu hồ sơ bị trả vì anh để quá thời hạn bổ sung mà không báo ai, đó là vi phạm nghĩa vụ và chi phí làm lại có thể do anh chịu.
Bốn câu hỏi quyết định có phải bồi thường không
Có vi phạm nghĩa vụ không? Đối chiếu việc người làm thay đã làm với phạm vi, chỉ dẫn và thời hạn trong giấy uỷ quyền, hợp đồng, tin nhắn giao việc. Không có chỉ dẫn rõ thì khó nói họ làm sai. Chỉ dẫn miệng vẫn có giá trị nhưng khó chứng minh, nên các bên hay tranh cãi ở chính điểm này.
Có thiệt hại thực tế không? Thiệt hại phải là tổn thất có thật: tiền mất, chi phí phải bỏ thêm, thu nhập thực tế bị mất. Sự bực mình hay mất thời gian chờ đợi, nếu không quy ra được tổn thất cụ thể, khó được tính.
Thiệt hại có phải do chính vi phạm gây ra không? Nếu không có vi phạm thì thiệt hại có xảy ra không? Hồ sơ bị trả vì giấy tờ gốc có sai sót từ trước, thì việc người làm thay nộp chậm vài ngày không phải nguyên nhân.
Có lý do để miễn hoặc giảm trách nhiệm không? Sự kiện bất khả kháng như thiên tai, tai nạn bất ngờ; hoặc thiệt hại hoàn toàn do bên uỷ quyền giấu thông tin, giao giấy tờ sai. Nếu cả hai bên cùng góp phần, trách nhiệm được chia tương ứng mức lỗi của mỗi bên.
Thiệt hại được tính thế nào: một ví dụ có con số
Ví dụ giả định: chị Hằng ở Quảng Ngãi uỷ quyền có thù lao cho một người quen bán chiếc xe tải nhỏ với giá không thấp hơn một mức đã thống nhất. Người được uỷ quyền nhận cọc của hai người mua khác nhau cho cùng một chiếc xe vì sơ suất, rồi phải trả lại cọc gấp đôi cho một người theo thoả thuận đặt cọc. Thiệt hại ở đây là rõ ràng: khoản phạt cọc phải trả cho người mua thứ hai, cộng chi phí đi lại để giải quyết.
Câu hỏi tiếp theo là khoản phạt cọc đó ai chịu. Nếu người được uỷ quyền tự ý nhận cọc hai lần mà không báo, lỗi thuộc về họ, và chị Hằng có cơ sở đòi họ hoàn lại phần chị đã phải chịu. Nếu chị Hằng biết và đồng ý cho nhận cọc lần hai, phần lỗi được chia lại.
Những thứ không nên đưa vào: phần chênh lệch giữa giá bán thực và một giá cao hơn mà chị "nghĩ là bán được" nếu không có người mua thật trả giá đó; tiền lãi giả định nếu tiền bán xe về sớm hơn mà không có chứng cứ về khoản sinh lời thật. Thiệt hại phóng đại thường khiến cuộc thương lượng đổ vỡ và khó được chấp nhận nếu ra toà. Một bảng kê ngắn, mỗi khoản kèm một chứng từ, thuyết phục hơn mọi lời giải thích.
Chứng cứ cần gom trước khi nói chuyện bồi thường
Dù bạn là bên đòi hay bên bị đòi, gom đủ những thứ sau trước khi gặp nhau:
- Giấy uỷ quyền hoặc hợp đồng uỷ quyền, kèm mọi văn bản sửa đổi, bổ sung.
- Tin nhắn, thư điện tử giao việc và các chỉ dẫn cụ thể, sắp theo thời gian.
- Báo cáo của người làm thay, giấy biên nhận, phiếu hẹn, thông báo của cơ quan.
- Chứng từ thiệt hại: biên lai chi phí làm lại, thoả thuận phạt cọc, hoá đơn, sao kê.
- Mốc thời gian: ngày giao việc, ngày phát sinh sự cố, ngày bên kia biết, ngày báo cho nhau.
- Ghi chú những điều hai bên đã thống nhất miệng, kèm tên người chứng kiến nếu có.
Sắp xếp chứng cứ theo dòng thời gian giúp chính bạn nhìn ra ai sai ở khâu nào, và thường làm cuộc nói chuyện ngắn hơn nhiều. Nhiều tranh chấp tự hạ nhiệt khi hai bên cùng nhìn vào một dòng thời gian đầy đủ. Ngược lại, chỉ dựa vào trí nhớ thì mỗi người nhớ một kiểu, và câu chuyện nhanh chóng chuyển sang chuyện ai tin ai.
Người giúp không công làm hỏng: vẫn phải đền, nhưng nên nói chuyện thế nào
Uỷ quyền không thù lao không miễn trách nhiệm bồi thường khi có vi phạm. Nhưng thực tế, đa số người giúp không công là người thân, bạn bè, và quan hệ đó đáng giá hơn khoản tiền đang bàn. Khi thương lượng, hoàn cảnh giúp không công, mức độ sơ suất, và việc bên uỷ quyền có giao đủ thông tin hay không thường được hai bên tính đến.
Một cách tiếp cận hay dùng: tách phần thiệt hại do sai sót rõ ràng của người làm thay, như làm mất bản gốc, ra khỏi phần thiệt hại do hoàn cảnh chung, như cơ quan đổi yêu cầu. Phần thứ nhất người làm thay chủ động nhận một phần hoặc toàn bộ; phần thứ hai bên uỷ quyền tự gánh. Cách chia này không phải luật, nhưng giúp giữ quan hệ.
Với người giúp, cách tốt nhất để giảm rủi ro là báo cáo đều và hỏi lại trước mỗi quyết định không chắc. Người đã báo đủ thì rất khó bị quy là có lỗi.
Với bên uỷ quyền, trước khi đòi bồi thường người thân, hãy tự hỏi mình đã giao đủ thông tin chưa, đã trả lời kịp khi được hỏi chưa, và thiệt hại có thật sự đến từ sơ suất của họ không. Nếu câu trả lời còn lấn cấn, một cuộc nói chuyện thẳng thắn với dòng thời gian trên bàn thường giải quyết tốt hơn một lá thư đòi tiền. Còn khi đã chắc có lỗi và thiệt hại lớn, việc đòi bồi thường là chính đáng, kể cả với người thân.
Phòng từ đầu: những dòng giúp sau này đỡ cãi
Phần lớn tranh chấp về "làm hỏng việc" xuất phát từ chỗ hai bên chưa bao giờ thống nhất thế nào là làm đúng. Vài dòng trong hợp đồng hoặc tin nhắn giao việc giải quyết được điều đó:
- Kết quả mong muốn và kết quả tối thiểu chấp nhận được, ví dụ giá bán không thấp hơn một mức, hoặc hồ sơ phải được nhận trước một ngày nhất định.
- Những quyết định người làm thay phải hỏi lại trước khi làm, và nếu không liên lạc được thì làm gì.
- Nhịp báo cáo: sau mỗi mốc, hoặc định kỳ hằng tuần với việc kéo dài.
- Cách giữ và giao lại bản gốc giấy tờ, có danh sách kèm.
- Trách nhiệm khi thất lạc giấy tờ, chậm trễ do lỗi, và mức bồi thường hoặc khoản phạt nếu hai bên muốn thoả thuận trước.
- Cách xử lý khi có bất đồng: nói chuyện trực tiếp trước, rồi mới tới hoà giải.
Những dòng này không làm hợp đồng nặng nề, nhưng biến câu hỏi "ai sai" thành việc đối chiếu đơn giản: đã thống nhất gì, đã làm gì. Với việc nhỏ trong gia đình, một tin nhắn liệt kê đủ các ý trên cũng là đủ.
Khi thương lượng không xong
Nếu hai bên không thống nhất được, các bước thường gặp là hoà giải ở cơ sở nếu cùng địa bàn, hoà giải tại toà theo thủ tục hoà giải, đối thoại, rồi khởi kiện tại toà án nhân dân khu vực có thẩm quyền. Thời hiệu khởi kiện tranh chấp hợp đồng theo Bộ luật Dân sự 2015 là ba năm kể từ ngày người có quyền biết hoặc phải biết quyền lợi của mình bị xâm phạm. Án phí và trình tự cụ thể bạn đối chiếu quy định hiện hành.
Nếu việc làm hỏng có dấu hiệu cố ý chiếm đoạt tiền, tài sản, như nhận tiền bán nhà rồi không giao và cắt liên lạc, vụ việc có thể vượt khỏi phạm vi một tranh chấp dân sự. Khi đó, nên tìm hiểu cách giữ chứng cứ và trình báo cơ quan có thẩm quyền.
Tình huống có số tiền lớn, nhiều bên liên quan, hay đã sang bước khởi kiện thì nên có người làm nghề luật đi cùng. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem chứng cứ cụ thể và ước lượng hướng giải quyết trước khi quyết định đi tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Người được uỷ quyền làm mất bản gốc sổ đỏ thì phải đền những gì?
Thường gồm chi phí và thời gian làm thủ tục cấp lại có thể quy ra tiền, cùng thiệt hại thực tế nếu một giao dịch đang chờ bị lỡ vì thiếu bản gốc. Họ có thể không phải chịu nếu chứng minh được mất do sự kiện bất khả kháng dù đã bảo quản hợp lý.
Bên uỷ quyền cũng có lỗi thì bồi thường chia thế nào?
Trách nhiệm được chia tương ứng mức lỗi của mỗi bên. Ví dụ, bên uỷ quyền giấu việc tài sản đang thế chấp và người làm thay chậm báo kết quả, cả hai cùng góp phần vào thiệt hại thì mỗi bên gánh phần của mình. Mức chia cụ thể do thoả thuận hoặc toà xem xét.
Có thể thoả thuận trước giới hạn mức bồi thường không?
Hai bên có thể thoả thuận về trách nhiệm, như mức bồi thường tối đa hay khoản phạt vi phạm, miễn không trái luật và không loại trừ trách nhiệm với hành vi cố ý. Điều khoản như vậy nên viết rõ và cân nhắc kỹ với việc có giá trị lớn.
Người được uỷ quyền đã bồi thường thì có còn được nhận thù lao không?
Tuỳ trường hợp. Phần việc đã làm đúng và có ích vẫn có thể được tính thù lao; phần bồi thường được trừ hoặc thanh toán riêng. Hai khoản này nên kê riêng để không lẫn lộn khi quyết toán.
Bao lâu sau khi phát hiện thiệt hại thì không đòi được nữa?
Với tranh chấp hợp đồng, thời hiệu khởi kiện theo Bộ luật Dân sự 2015 là ba năm kể từ ngày bạn biết hoặc phải biết quyền lợi bị xâm phạm. Nên lên tiếng sớm bằng văn bản để vừa giữ chứng cứ, vừa cho bên kia cơ hội khắc phục.
Người làm thay có phải đền thiệt hại cho người thứ ba không?
Nếu họ làm đúng phạm vi, bên uỷ quyền chịu trách nhiệm với người thứ ba. Nếu họ làm vượt phạm vi mà người thứ ba không biết, người làm thay có thể phải tự chịu trách nhiệm với người thứ ba về phần vượt đó.