Bị đơn trong vụ án dân sự có quyền uỷ quyền cho người khác thay mình tham gia tố tụng giống như nguyên đơn, trừ việc ly hôn. Người đại diện có thể nộp văn bản ghi ý kiến, nộp chứng cứ, dự hoà giải, tham gia phiên toà trong phạm vi được giao. Việc không nên làm là im lặng: bị đơn đã được triệu tập hợp lệ mà vắng mặt nhiều lần, toà vẫn có thể xét xử vắng mặt và bạn mất cơ hội trình bày.
Bài này viết cho người vừa nhận thông báo thụ lý hoặc giấy triệu tập của toà khi đang đi làm xa, đang điều trị hoặc đơn giản là không thể bỏ việc nhiều buổi. Nội dung tập trung vào những gì bị đơn cần làm trong mấy ngày đầu, cách chọn và giao việc cho người đại diện, và những bẫy thường gặp. Các nguyên tắc dựa trên Bộ luật Tố tụng dân sự 2015; tình huống cụ thể nên được người làm nghề xem.
Vì sao im lặng là lựa chọn tệ nhất
Khi nhận thông báo thụ lý vụ án, bị đơn thường có một khoảng thời gian để gửi văn bản ghi ý kiến của mình về yêu cầu của nguyên đơn kèm tài liệu, chứng cứ. Thời hạn cụ thể ghi trong thông báo của toà. Bỏ qua khoảng thời gian này không làm vụ án dừng lại; nó chỉ làm toà thiếu phiên bản câu chuyện của bạn.
Nếu bị đơn được triệu tập hợp lệ mà vẫn vắng mặt, sau những lần triệu tập theo luật định, toà có thể xét xử vắng mặt. Bản án khi đó dựa chủ yếu trên chứng cứ phía nguyên đơn đưa ra. Bạn vẫn có quyền kháng cáo, nhưng cấp phúc thẩm nhìn chung không phải nơi để bắt đầu kể lại từ đầu; chứng cứ mới đưa ra muộn có thể bị xem xét khắt khe về lý do chậm nộp.
Nhiều người im lặng vì nghĩ mình không nợ, không sai nên không cần đi. Một số khác ngại đối mặt, hoặc đang thương lượng riêng với bên kia và tin rằng họ sẽ rút đơn. Không lý do nào trong đó thay thế được việc trả lời toà. Nếu không tự đi được, uỷ quyền chính là cách để có tiếng nói mà không phải có mặt.
Việc cần làm trong mấy ngày đầu
Từ lúc nhận giấy của toà, trình tự gợi ý như sau. Mục tiêu là không lỡ thời hạn đầu tiên và có người đại diện làm việc với toà càng sớm càng tốt.
- Đọc kỹ thông báo: toà nào, ai kiện, kiện đòi gì, thời hạn nộp văn bản ghi ý kiến, lịch triệu tập nếu có. Chụp lại đầy đủ.
- Liên hệ toà để xin xem hoặc sao chụp đơn khởi kiện và tài liệu nguyên đơn đã nộp, hoặc giao việc này cho người đại diện sau khi có giấy uỷ quyền.
- Chọn người đại diện có thể đến toà thường xuyên và hiểu câu chuyện của bạn; thống nhất phạm vi công việc.
- Lập văn bản uỷ quyền có công chứng hoặc chứng thực, ghi rõ vụ việc, toà, tư cách bị đơn, phạm vi và thời hạn.
- Gom chứng cứ của bạn: hợp đồng, tin nhắn, sao kê chuyển khoản, biên nhận, người làm chứng; ghi một bản tóm tắt sự việc theo thứ tự thời gian.
- Người đại diện nộp văn bản uỷ quyền, rồi nộp văn bản ghi ý kiến của bị đơn kèm chứng cứ trong thời hạn toà thông báo.
- Nếu không kịp hạn vì lý do chính đáng, gửi văn bản đề nghị toà xem xét gia hạn hoặc ghi nhận lý do, đừng để thời hạn trôi qua trong im lặng.
Nếu bạn ở nước ngoài, bước lập văn bản uỷ quyền mất nhiều thời gian hơn; nên gửi ngay cho toà một văn bản ghi ý kiến do chính bạn ký, sau đó mới hoàn thiện uỷ quyền.
Chọn ai làm người đại diện cho bị đơn
Người hiểu câu chuyện nhất. Với bị đơn, người đại diện phải trả lời được những câu hỏi về sự kiện: tiền nhận lúc nào, hàng giao ra sao, ai có mặt. Người thân đã chứng kiến hoặc người cùng làm ăn thường nắm hơn một người ngoài, miễn là họ không có quyền lợi đối lập với bạn trong vụ việc.
Người không nóng nảy. Bị kiện là chuyện dễ gây ức chế. Người đại diện cãi tay đôi với nguyên đơn ở phiên hoà giải hiếm khi giúp được bạn; người điềm tĩnh, ghi chép cẩn thận, biết lúc nào cần xin ý kiến bạn sẽ hữu ích hơn.
Người có thời gian theo đến cùng. Vụ án có thể qua nhiều buổi làm việc trong nhiều tháng. Đổi người giữa chừng thì phải lập văn bản mới, và người mới cần thời gian nắm hồ sơ.
Kết hợp với người làm nghề khi cần. Bạn có thể giao vai đại diện cho người thân để đi lại, làm thủ tục, và nhờ luật sư làm người bảo vệ quyền lợi để chuẩn bị lập luận, chứng cứ. Hai người cần được giới thiệu với nhau và có chung một bản tóm tắt sự việc.
Không chọn người đang làm việc trong ngành bị cấm. Cán bộ, công chức đang công tác trong ngành Toà án, Kiểm sát, Công an nhìn chung không được làm người đại diện cho đương sự trong vụ việc dân sự, trừ một số trường hợp đặc biệt; chọn họ thì giấy dễ bị toà trả.
Văn bản ghi ý kiến của bị đơn nên có gì
Đồng ý hay không đồng ý từng yêu cầu. Đi theo từng yêu cầu trong đơn khởi kiện. Ví dụ giả định: nguyên đơn đòi tiền gốc, tiền lãi và tiền phạt; bạn có thể đồng ý tiền gốc, phản đối cách tính lãi và cho rằng không có thoả thuận phạt.
Sự việc theo cách bạn hiểu. Kể ngắn, đúng thứ tự thời gian, nêu những chỗ bạn thấy nguyên đơn trình bày chưa đúng. Không cần lời lẽ gay gắt; toà quan tâm đến sự kiện và chứng cứ.
Chứng cứ kèm theo. Liệt kê từng tài liệu bạn nộp và nó chứng minh điều gì. Tài liệu bằng tiếng nước ngoài cần bản dịch theo yêu cầu.
Yêu cầu phản tố nếu có. Nếu bạn cho rằng chính nguyên đơn đang nợ bạn hay gây thiệt hại cho bạn trong cùng quan hệ, bị đơn có quyền đưa yêu cầu phản tố. Yêu cầu này có giới hạn về thời điểm đưa ra, nên phải tính sớm. Muốn người đại diện được làm việc này, văn bản uỷ quyền cần ghi rõ.
Đề nghị cụ thể với toà. Ví dụ đề nghị toà thu thập chứng cứ mà bạn không tự lấy được, triệu tập người làm chứng, hoặc đề nghị giải quyết vắng mặt bạn ở các phiên vì đã có người đại diện.
Nên giao cho người đại diện những quyền nào
Bị đơn thường có tâm lý muốn kết thúc nhanh, nên dễ giao rộng. Bảng sau gợi ý cách cân nhắc từng quyền.
| Quyền | Nên giao khi | Rủi ro nếu giao rộng |
|---|---|---|
| Nộp ý kiến, chứng cứ, nhận tài liệu | Hầu như luôn nên giao | Thấp |
| Tham gia hoà giải | Khi người đại diện nắm rõ bạn chấp nhận đến đâu | Trung bình, tuỳ có kèm quyền thoả thuận không |
| Thoả thuận số tiền, lịch trả | Khi đã thống nhất biên độ cụ thể | Cao: thoả thuận được công nhận có hiệu lực ngay |
| Thừa nhận yêu cầu của nguyên đơn | Chỉ khi bạn đã quyết định thừa nhận | Cao: khó rút lại sau khi đã thừa nhận trước toà |
| Đưa yêu cầu phản tố | Khi bạn có căn cứ và đã bàn kỹ | Trung bình: phát sinh thêm nghĩa vụ chứng minh, chi phí |
| Kháng cáo | Khi bạn ở xa, khó kịp ký đơn trong thời hạn | Thấp nếu đã bàn trước phương án |
Khác với nguyên đơn, bị đơn có thêm quyền thừa nhận hay không thừa nhận yêu cầu. Một câu “đồng ý với yêu cầu” buột ra từ người đại diện thiếu thông tin có thể tốn của bạn nhiều hơn mọi chi phí khác, nên phần này phải dặn thật kỹ.
Khi bên kiện đang thương lượng riêng với bạn
Không ít vụ việc diễn ra song song: toà đã thụ lý, nhưng hai bên vẫn gọi điện, nhắn tin bàn chuyện trả dần hoặc giảm bớt. Thương lượng là tốt, nhưng đừng coi đó là lý do để bỏ qua thủ tục ở toà. Chỉ khi nguyên đơn rút đơn hoặc hai bên lập thoả thuận được toà ghi nhận thì vụ án mới thay đổi hướng đi.
Người đại diện có thể giúp ở chỗ này: họ dự hoà giải, nghe đề nghị chính thức của bên kia trước toà, và nếu được giao quyền thoả thuận trong biên độ thì chốt luôn để toà công nhận. Thoả thuận được toà công nhận có giá trị thi hành, an toàn hơn cho cả hai phía so với một lời hứa qua điện thoại.
Nếu thoả thuận riêng ngoài toà, hãy lập thành văn bản có chữ ký hai bên và nộp cho toà để toà biết. Đừng chuyển tiền cho người lạ tự xưng “đại diện bên kia” khi chưa kiểm tra giấy uỷ quyền của họ; chuyển khoản vào tài khoản đúng tên nguyên đơn và giữ lại chứng từ.
Tình huống nên hỏi người làm nghề sớm
Số tiền bị đòi lớn hoặc liên quan nhà đất. Kết quả ảnh hưởng lâu dài; một chiến lược sai ở giai đoạn đầu khó sửa ở phúc thẩm.
Có dấu hiệu bạn bị kiện oan bằng giấy tờ không đúng sự thật. Ví dụ giấy vay có chữ ký bạn không nhớ đã ký, hoặc số tiền bị sửa. Cần tính đến giám định và có khi là yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xem xét dấu hiệu hình sự.
Bạn có quyền phản tố nhưng chưa chắc. Đưa phản tố hay khởi kiện riêng sau này là quyết định có đánh đổi về thời gian và chi phí.
Bản án sơ thẩm đã xử vắng mặt bạn. Thời hạn kháng cáo tính theo cách riêng khi đương sự vắng mặt; bạn cần biết ngay mình còn bao nhiêu ngày. Với những tình huống như vậy, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được chỉ ra các bước còn kịp làm.
Câu hỏi thường gặp
Bị đơn không nhận được giấy triệu tập vì đi làm xa thì sao?
Toà tống đạt theo địa chỉ có trong hồ sơ và theo thủ tục luật định, có trường hợp niêm yết công khai. Nếu thực sự không nhận được và vì thế vắng mặt, bạn có thể trình bày lý do khi kháng cáo hoặc theo thủ tục phù hợp, nhưng chứng minh việc này không dễ. Cách tốt nhất là cập nhật địa chỉ liên lạc với toà ngay khi biết mình bị kiện.
Người đại diện của bị đơn có phải người cùng địa phương với toà không?
Không bắt buộc. Nhưng người ở gần toà sẽ thuận tiện hơn cho các buổi làm việc, xem hồ sơ và nhận giấy tờ. Nếu người đại diện ở xa, hãy cân nhắc chi phí đi lại và khả năng họ có mặt đúng lịch.
Bị đơn có thể uỷ quyền cho chính người làm chứng của mình không?
Về nguyên tắc người làm chứng và người đại diện là hai tư cách khác nhau. Nếu một người vừa là người làm chứng vừa làm người đại diện, giá trị lời khai làm chứng có thể bị đặt câu hỏi. Tốt nhất chọn người đại diện khác và giữ người làm chứng ở đúng vai của họ.
Đã uỷ quyền rồi, bị đơn có bị toà gọi đến hỏi trực tiếp không?
Có thể. Toà vẫn có quyền triệu tập đương sự khi cần làm rõ những sự kiện mà chỉ chính bạn biết. Khi đó bạn nên cố gắng sắp xếp có mặt, hoặc trình bày bằng văn bản và đề nghị toà xem xét, tuỳ điều kiện của bạn.
Nguyên đơn kiện sai địa chỉ toà thì bị đơn làm gì?
Bị đơn có thể nêu ý kiến về thẩm quyền của toà trong văn bản ghi ý kiến hoặc trong quá trình giải quyết. Người đại diện có thể làm việc này nếu văn bản uỷ quyền cho phép trình bày ý kiến và đề nghị với toà. Việc toà có chuyển vụ án hay không do toà quyết định.
Bị đơn đang ở trong trại giam, cơ sở cai nghiện thì có uỷ quyền được không?
Người đang chấp hành án hoặc bị áp dụng biện pháp hạn chế tự do vẫn có thể là đương sự trong vụ án dân sự và về nguyên tắc vẫn có thể uỷ quyền. Thủ tục ký và xác nhận văn bản uỷ quyền trong các cơ sở này có cách làm riêng, gia đình nên hỏi cơ sở đang quản lý và toà đang giải quyết.