Khi nhờ người khác giúp mình trong một vụ việc ở toà, bạn có thể giao cho họ một trong hai vai: người đại diện theo uỷ quyền, tức là thay mặt bạn làm các việc tố tụng; hoặc người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, tức là đứng cạnh bạn để bảo vệ bạn. Người đại diện nói và làm nhân danh bạn trong phạm vi giấy uỷ quyền. Người bảo vệ đưa ra lập luận, chứng cứ, tranh luận để bênh vực bạn, nhưng bạn vẫn là người quyết định và thường phải tự tham gia.
Hai vai này hay bị gọi chung là “thuê luật sư”, nhưng giấy tờ, quyền hạn và hậu quả khác nhau. Một luật sư có thể nhận vai này, vai kia, hoặc cả hai nếu bạn giao. Người thân không phải luật sư cũng có thể làm người bảo vệ nếu đủ điều kiện. Chọn đúng vai giúp bạn biết lúc nào mình phải có mặt và ai được ký những giấy tờ quan trọng.
Hai vai khác nhau ở điểm gốc nào
Người đại diện theo uỷ quyền đứng vào chỗ của bạn. Khi họ nộp đơn, tham gia hoà giải, trình bày tại phiên toà trong phạm vi được giao, pháp luật coi như chính bạn làm. Vì vậy quyền của họ phụ thuộc hoàn toàn vào văn bản uỷ quyền, và nếu văn bản trao quyền định đoạt như thoả thuận hay rút yêu cầu thì họ có thể làm thay đổi kết quả vụ việc mà không cần hỏi lại bạn.
Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp đứng bên cạnh bạn. Họ tham gia từ khi khởi kiện hoặc bất kỳ giai đoạn nào, được xem hồ sơ, ghi chép, sao chụp tài liệu, đưa chứng cứ, đề nghị toà thu thập chứng cứ, tham gia phiên toà và tranh luận. Nhưng họ không quyết định thay bạn những việc định đoạt như rút đơn hay chấp nhận một thoả thuận.
Nói gọn: người đại diện giúp bạn vắng mặt được, người bảo vệ giúp bạn nói tốt hơn khi có mặt. Nếu nhu cầu chính của bạn là không thể đến toà thường xuyên, bạn cần vai đại diện. Nếu bạn đến được nhưng sợ nói thiếu, nói sai, thì vai bảo vệ hợp hơn. Hai nhu cầu cùng lúc thì có thể kết hợp cả hai.
So sánh nhanh hai vai
Bảng sau tóm các điểm khác nhau mà người dân hay hỏi nhất. Các nguyên tắc lấy từ Bộ luật Tố tụng dân sự 2015; chi tiết thủ tục mỗi toà có thể khác, nên hỏi bộ phận tiếp nhận nơi bạn nộp.
| Tiêu chí | Người đại diện theo uỷ quyền | Người bảo vệ quyền lợi đương sự |
|---|---|---|
| Giấy tờ cơ bản | Văn bản uỷ quyền, thường công chứng hoặc chứng thực | Toà làm thủ tục đăng ký người bảo vệ theo yêu cầu của đương sự |
| Nhân danh ai | Nhân danh bạn, trong phạm vi được giao | Nhân danh chính họ, để bảo vệ bạn |
| Bạn có phải có mặt | Thường không, trừ khi toà cần hỏi bạn trực tiếp | Vẫn cần bạn tham gia như đương sự |
| Quyền rút đơn, thoả thuận | Có nếu văn bản ghi rõ | Không, bạn tự quyết |
| Việc ly hôn | Không được uỷ quyền tham gia tố tụng thay | Được, đi cùng và bảo vệ bạn |
| Ai có thể nhận | Người có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, không thuộc trường hợp bị cấm | Luật sư, trợ giúp viên pháp lý, một số người khác đủ điều kiện |
Điểm “việc ly hôn” cho thấy rõ nhất sự khác nhau. Bạn không thể nhờ ai ly hôn thay mình, nhưng vẫn có thể có một luật sư hay người đủ điều kiện ngồi cạnh để bảo vệ quyền lợi về con chung, tài sản chung.
Ai được làm người bảo vệ quyền lợi của đương sự
Luật sư. Đây là trường hợp phổ biến nhất. Luật sư tham gia với tư cách người bảo vệ theo hợp đồng dịch vụ pháp lý giữa bạn và tổ chức hành nghề luật sư; toà kiểm thẻ luật sư và giấy yêu cầu khi đăng ký.
Trợ giúp viên pháp lý hoặc luật sư của trung tâm trợ giúp pháp lý. Người thuộc diện được trợ giúp pháp lý miễn phí, như người có hoàn cảnh khó khăn theo quy định, có thể được trung tâm trợ giúp pháp lý cử người tham gia bảo vệ.
Đại diện tổ chức đại diện người lao động. Trong tranh chấp lao động, tổ chức đại diện tập thể người lao động có thể cử người bảo vệ quyền lợi cho người lao động.
Công dân Việt Nam đủ điều kiện. Người không phải luật sư vẫn có thể được toà đăng ký làm người bảo vệ nếu có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, không có án tích hoặc đã được xoá án tích, không đang bị áp dụng một số biện pháp xử lý hành chính, và không phải cán bộ, công chức đang công tác trong ngành Toà án, Kiểm sát, Công an. Đây là cửa để người thân có hiểu biết pháp luật đi cùng bạn.
Một người có thể bảo vệ nhiều đương sự. Với điều kiện quyền lợi của những đương sự đó không đối lập nhau. Nếu một người vừa bảo vệ bạn vừa bảo vệ bên kia thì toà sẽ không chấp nhận.
Khi nào chọn vai đại diện, khi nào chọn vai bảo vệ
Ví dụ giả định thứ nhất: bà Hạnh ở Cần Thơ cho người quen ở Hà Nội vay tiền rồi phải khởi kiện tại toà nơi bị đơn cư trú. Mỗi lần ra Hà Nội vừa tốn kém vừa mệt, nên bà cần một người thay mặt. Ở đây vai đại diện theo uỷ quyền là lựa chọn chính; bà có thể giao cho con trai đang làm việc ở Hà Nội, phần lập luận có thể nhờ thêm luật sư làm người bảo vệ nếu vụ việc phức tạp.
Ví dụ giả định thứ hai: anh Tùng tranh chấp hợp đồng mua bán với một cửa hàng ngay tại tỉnh mình, đi toà được, nhưng lo không nắm luật, nói lan man. Anh không cần ai thay mặt, anh cần người đứng cạnh chuẩn bị chứng cứ và tranh luận. Vai bảo vệ hợp hơn, và anh vẫn giữ toàn quyền quyết định có hoà giải hay không.
Ví dụ giả định thứ ba: chị Mai đề nghị ly hôn và chia tài sản chung. Chị không thể uỷ quyền cho ai tham gia tố tụng thay. Nếu cần hỗ trợ, chị chỉ có thể nhờ người bảo vệ quyền lợi. Trường hợp chị ở xa, chị có thể đề nghị toà giải quyết vắng mặt ở những buổi phù hợp hoặc hỏi về hình thức tham gia từ xa nếu toà có tổ chức.
Quy tắc ngón tay cái: câu hỏi đầu tiên là “mình có đến được không”, câu hỏi thứ hai là “mình có cần người nói hộ những điều mình không giỏi nói không”. Trả lời hai câu đó là biết cần vai nào.
Thủ tục cho từng vai, làm theo thứ tự nào
Thủ tục hai vai đi theo hai đường khác nhau. Nếu dùng cả hai, bạn làm song song:
- Vai đại diện: lập văn bản uỷ quyền ghi rõ vụ việc, toà, phạm vi, quyền định đoạt, thời hạn; công chứng hoặc chứng thực theo yêu cầu của toà.
- Người đại diện nộp văn bản uỷ quyền kèm giấy tờ tuỳ thân cho toà để được ghi nhận tư cách.
- Vai bảo vệ: bạn có văn bản yêu cầu người bảo vệ; với luật sư thì kèm hợp đồng dịch vụ pháp lý hoặc giấy yêu cầu luật sư của bạn, cùng thẻ luật sư.
- Người bảo vệ nộp giấy tờ để toà làm thủ tục đăng ký người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự.
- Sau khi được đăng ký, người bảo vệ đến toà xem hồ sơ, sao chụp tài liệu cần thiết và trao đổi với bạn về hướng trình bày.
- Thống nhất kênh liên lạc ba bên (bạn, người đại diện, người bảo vệ) để không bỏ sót giấy triệu tập hay thời hạn.
Nếu một luật sư nhận cả hai vai, họ thường cần cả văn bản uỷ quyền lẫn giấy tờ đăng ký người bảo vệ. Hỏi rõ ngay từ đầu để chuẩn bị đủ một lần.
Những điều nên thoả thuận rõ với người giúp mình
Dù người giúp là luật sư hay người thân, vài điểm dưới đây nên được nói rõ, tốt nhất là ghi lại, trước khi bắt đầu. Phần lớn mâu thuẫn giữa đương sự và người giúp đến từ những điều tưởng là hiển nhiên.
- Vai cụ thể: người đó làm đại diện, làm người bảo vệ hay cả hai; với từng vai thì giấy tờ nào do ai chuẩn bị.
- Giới hạn quyết định: mức thoả thuận tối thiểu bạn chấp nhận, những điểm không được nhượng bộ, và việc nào bắt buộc phải gọi hỏi bạn trước.
- Chứng cứ gốc: giao bản gốc hay bản sao, ai giữ, khi kết thúc vụ việc trả lại thế nào; lập một danh sách giao nhận có chữ ký hai bên.
- Chi phí phát sinh: đi lại, sao chụp, giám định, định giá tài sản, tạm ứng án phí; ai ứng trước, thanh toán lại ra sao. Với luật sư, thù lao nằm trong hợp đồng dịch vụ; với người thân, nên nói thẳng để tránh khó xử về sau.
- Cách báo tin: mỗi lần nhận giấy triệu tập, thông báo của toà thì chụp gửi ngay; mỗi buổi làm việc xong thì kể lại kết quả trong ngày.
- Khi muốn dừng: nếu một bên muốn thôi giữa chừng thì báo trước bao lâu, ai thông báo cho toà, bàn giao hồ sơ thế nào.
Những dòng này không cần văn bản cầu kỳ; một tin nhắn tổng hợp được hai bên xác nhận cũng giúp nhiều khi có chuyện hiểu lầm.
Hiểu lầm hay gặp
“Đã thuê luật sư thì không cần đi toà.” Chỉ đúng khi luật sư được bạn uỷ quyền làm người đại diện. Nếu luật sư chỉ là người bảo vệ, bạn vẫn là đương sự phải tham gia; vắng mặt không lý do có thể dẫn đến hậu quả bất lợi như toà xét xử vắng mặt hoặc coi như từ bỏ yêu cầu, tuỳ tư cách của bạn.
“Người thân thì chỉ làm đại diện được.” Người thân không phải luật sư vẫn có thể làm người bảo vệ nếu đủ điều kiện. Đây là lựa chọn tốt cho việc ly hôn, khi vai đại diện bị loại trừ.
“Uỷ quyền toàn quyền là chắc ăn nhất.” Trao toàn quyền giúp người đại diện linh hoạt, nhưng cũng cho họ quyền chốt thoả thuận hay rút yêu cầu mà không hỏi bạn. Khi chưa đủ tin, hãy giới hạn quyền định đoạt hoặc ghi điều kiện phải hỏi ý kiến bạn.
“Người bảo vệ nói gì cũng là ý của đương sự.” Người bảo vệ đưa lập luận của họ để bảo vệ bạn; ý chí cuối cùng vẫn là của bạn. Nếu bạn không đồng ý một đề nghị của người bảo vệ tại phiên toà, bạn có quyền nói rõ ý kiến của mình.
Câu hỏi thường gặp
Người thân có thể vừa làm đại diện vừa làm người bảo vệ cho bạn không?
Về nguyên tắc hai vai có điều kiện khác nhau và một người có thể được giao cả hai nếu đáp ứng điều kiện từng vai. Tuy vậy trong thực tế, người thân thường chỉ cần làm một vai; việc toà chấp nhận cả hai cho cùng một người tuỳ đánh giá của toà, nên bạn hỏi trước khi chuẩn bị giấy tờ.
Người bảo vệ có được nhận văn bản tố tụng thay bạn không?
Người bảo vệ được xem, sao chụp hồ sơ và nhận các văn bản toà gửi cho họ theo tư cách của họ. Việc nhận thay những văn bản gửi cho chính đương sự thì thuộc vai đại diện. Nếu muốn một người làm đầu mối nhận mọi giấy tờ, hãy giao vai đại diện cho việc đó.
Ly hôn thuận tình có cần người bảo vệ không?
Không bắt buộc. Nhiều cặp tự làm được khi đã thống nhất về con và tài sản. Người bảo vệ hữu ích khi còn bất đồng về quyền nuôi con, cấp dưỡng hoặc chia tài sản có giá trị, hay khi một bên thấy mình yếu thế trong thương lượng.
Toà có thể từ chối đăng ký người bảo vệ không?
Có, khi người được đề nghị không đủ điều kiện hoặc đang bảo vệ cho đương sự khác có quyền lợi đối lập với bạn trong cùng vụ việc. Toà sẽ thông báo lý do; khi đó bạn chọn người khác hoặc bổ sung giấy tờ nếu chỉ thiếu hồ sơ.
Người bảo vệ có phải là người cùng tỉnh với toà không?
Không. Luật không giới hạn nơi cư trú của người bảo vệ. Điều cần cân nhắc là họ có đi lại được cho các buổi làm việc hay không, vì người bảo vệ ở xa có thể làm chi phí và lịch hẹn của bạn phức tạp hơn.
Đổi người bảo vệ giữa chừng có được không?
Được. Bạn có quyền chấm dứt việc nhờ người bảo vệ này và yêu cầu người khác; toà sẽ làm thủ tục đăng ký người mới. Với luật sư, nhớ xử lý dứt điểm hợp đồng dịch vụ và việc giao lại hồ sơ, chứng cứ gốc đã đưa cho họ.