Giao dịch do người không có quyền đại diện xác lập không làm phát sinh quyền và nghĩa vụ cho người được nhân danh, trừ khi người đó chấp thuận, biết mà không phản đối trong thời hạn hợp lý, hoặc có lỗi khiến bên kia không biết và không thể biết. Khi chấp thuận, giao dịch ràng buộc người được nhân danh như thể đã có uỷ quyền từ đầu. Nếu không, người đã ký thay phải tự chịu với bên kia, trừ khi bên kia biết hoặc phải biết họ không có quyền.
Tình huống này rất phổ biến trong gia đình: con ký thay cha vì cha ở quê, vợ ký thay chồng vì chồng đang đi biển, anh ký thay em vì "cả nhà cùng một ý". Bài giải thích nguyên tắc của Bộ luật Dân sự 2015, cách chấp thuận cho có giá trị, quyền của bên kia khi chưa có chấp thuận, và những loại giao dịch mà chấp thuận sau không cứu được thủ tục.
Khi nào bị coi là không có quyền đại diện
Một người không có quyền đại diện khi họ nhân danh người khác mà chưa từng được giao quyền, hoặc quyền đã chấm dứt. Các dạng hay gặp: chưa hề có văn bản uỷ quyền; văn bản uỷ quyền đã hết hạn; công việc trong văn bản đã hoàn thành; người uỷ quyền đã huỷ uỷ quyền; người cầm giấy là người nhận uỷ quyền lại nhưng việc uỷ quyền lại không hợp lệ.
Khác với vượt phạm vi, ở đây không có phần nào của giao dịch nằm trong quyền. Vì vậy toàn bộ giao dịch đứng trên câu hỏi duy nhất: người được nhân danh có chấp thuận hay không, hoặc có rơi vào các trường hợp luật coi là phải chịu hay không.
Quan hệ gia đình không tự tạo ra quyền đại diện cho mọi việc. Vợ chồng có những quy định riêng về tài sản chung và giao dịch phục vụ nhu cầu thiết yếu của gia đình; cha mẹ là người đại diện theo pháp luật của con chưa thành niên. Nhưng con đã trưởng thành không tự nhiên đại diện cho cha mẹ, anh em không tự nhiên đại diện cho nhau. Thiếu giấy uỷ quyền thì về nguyên tắc là không có quyền.
Ba trường hợp giao dịch vẫn ràng buộc người được nhân danh
Người được nhân danh chấp thuận. Đây là cách phổ biến nhất để "cứu" một giao dịch ký thay. Sau khi biết, người được nhân danh đồng ý với giao dịch, và từ đó họ có quyền, nghĩa vụ như thể chính họ đã ký.
Biết mà không phản đối trong thời hạn hợp lý. Người được nhân danh biết có người ký thay mình, nhận được tiền hay hàng từ giao dịch đó, mà không lên tiếng. Sự im lặng kéo dài có thể bị coi là chấp nhận. Thời hạn hợp lý không có con số cố định.
Người được nhân danh có lỗi. Ví dụ: đã để người khác giữ bản chính giấy tờ, giữ con dấu, hoặc trước đây nhiều lần để người đó giao dịch thay mà không phản đối, khiến bên kia tin là có quyền. Lỗi của người được nhân danh làm họ phải chịu hậu quả.
Chấp thuận thế nào cho có giá trị
Chấp thuận về nguyên lý có thể thể hiện bằng nhiều cách, nhưng giá trị chứng minh và khả năng dùng cho thủ tục rất khác nhau.
| Cách chấp thuận | Giá trị chứng minh | Dùng được cho thủ tục đăng ký, công chứng |
|---|---|---|
| Văn bản chấp thuận cùng hình thức với giao dịch | Cao | Thường dùng được, tuỳ yêu cầu từng nơi |
| Ký lại hoặc ký phụ lục với chính mình đứng tên | Cao nhất | Dùng được, vì giao dịch nay đứng tên người có quyền |
| Thư, tin nhắn đồng ý | Trung bình, cần chứng minh người gửi | Hầu như không |
| Hành vi thực hiện: nhận tiền, nhận hàng, tiếp tục làm theo | Có thể đủ để coi là chấp nhận nếu tranh chấp | Không |
| Đồng ý miệng | Thấp | Không |
Với giao dịch nhà đất, xe, cổ phần hay bất kỳ việc gì cần công chứng, đăng ký, cách chắc nhất là người có quyền trực tiếp ký lại hoặc lập văn bản chấp thuận đúng hình thức. Chấp thuận bằng tin nhắn chỉ có ích khi đã xảy ra tranh chấp và cần chứng minh ý chí.
Bên kia có quyền gì khi chưa có chấp thuận
Người ký hợp đồng với người không có quyền đại diện rơi vào thế lơ lửng: họ không biết giao dịch có được người thật sự có quyền chấp nhận không. Cách làm thực tế đầu tiên là thông báo bằng văn bản cho người được nhân danh, đề nghị họ trả lời có chấp thuận hay không trong một thời hạn cụ thể. Thông báo này vừa giúp sớm biết vị trí của mình, vừa là chứng cứ cho thấy người được nhân danh đã biết về giao dịch.
Bên giao dịch ngay tình cũng có quyền đơn phương chấm dứt hoặc huỷ bỏ giao dịch và yêu cầu bồi thường, trừ khi họ biết hoặc phải biết người kia không có quyền, hoặc người được nhân danh đã chấp thuận. Nghĩa là nếu bạn là bên kia và phát hiện ra mình ký với người không đủ quyền, bạn không bị buộc phải chờ mãi.
Ngược lại, nếu bên giao dịch biết rõ người kia không có quyền mà vẫn ký, họ chấp nhận rủi ro. Khi người được nhân danh không chấp thuận, bên này khó đòi người được nhân danh bất cứ điều gì, và nếu họ cùng người ký thay cố ý gây thiệt hại cho người được nhân danh thì phải liên đới bồi thường.
Những việc chấp thuận sau không cứu được
Chấp thuận làm phát sinh quyền, nghĩa vụ theo luật dân sự, nhưng không thay được mọi yêu cầu của thủ tục hành chính và tố tụng. Một số trường hợp cần lưu ý:
- Việc pháp luật đòi chính người đó thực hiện. Có những việc không được uỷ quyền, ví dụ đăng ký kết hôn hay tham gia một số thủ tục mang tính nhân thân. Đã không uỷ quyền được thì chấp thuận sau cũng không làm thay được.
- Văn bản đã công chứng với người không có quyền. Nếu một văn bản công chứng có người ký thay không có quyền, tổ chức công chứng có thể từ chối dùng tiếp, và việc sửa thường phải qua thủ tục riêng chứ không chỉ một tờ chấp thuận.
- Hồ sơ đã nộp cho cơ quan nhà nước. Cơ quan tiếp nhận có thể yêu cầu nộp lại hồ sơ đúng người ký thay vì nhận văn bản chấp thuận bổ sung.
- Giao dịch vi phạm điều cấm hoặc trái đạo đức xã hội. Chấp thuận không làm hợp pháp một giao dịch vô hiệu vì lý do khác.
- Khi bên kia đã chấm dứt giao dịch. Bên ngay tình đã đơn phương chấm dứt trước khi có chấp thuận thì chấp thuận đến sau không làm giao dịch sống lại.
Nếu người thân đã lỡ ký thay bạn
Dù bạn muốn giữ hay bỏ giao dịch, các bước dưới giúp bạn không rơi vào thế bị coi là im lặng đồng ý.
- Hỏi người đã ký thay để có bản sao toàn bộ giấy tờ: hợp đồng, biên nhận, tin nhắn trao đổi với bên kia.
- Đánh giá giao dịch có lợi hay hại cho mình, có cần thủ tục đăng ký, công chứng không.
- Nếu muốn giữ: liên hệ bên kia, ký lại hoặc lập văn bản chấp thuận đúng hình thức. Đừng chỉ nói miệng rồi để đó.
- Nếu không muốn giữ: gửi văn bản cho bên kia và người đã ký thay, nêu rõ không chấp thuận. Gửi sớm, giữ bằng chứng đã gửi.
- Không nhận tiền, hàng từ giao dịch nếu chưa quyết định, vì nhận là hành vi dễ bị coi là chấp nhận.
- Lập một giấy uỷ quyền đúng cách cho người thân nếu sau này vẫn cần họ làm thay, để không lặp lại tình huống.
Ví dụ giả định: ký thay hợp đồng thuê mặt bằng
Anh Tùng đi làm tàu viễn dương nhiều tháng. Căn nhà mặt tiền đứng tên riêng anh, do anh nhận thừa kế trước khi kết hôn. Một người quen hỏi thuê làm cửa hàng, vợ anh Tùng thấy giá tốt nên ký hợp đồng thuê ba năm, nhận tiền cọc, trong khi chưa có giấy uỷ quyền nào của chồng.
Nhà là tài sản riêng của anh Tùng nên người vợ không tự nhiên có quyền cho thuê nhân danh chồng. Về nguyên tắc, hợp đồng chưa ràng buộc anh Tùng. Khi về, anh có ba lựa chọn: chấp thuận và ký lại hợp đồng đứng tên mình, chấp thuận với điều kiện sửa một số điều khoản, hoặc phản đối. Nếu anh biết chuyện qua điện thoại từ tháng đầu, vẫn để vợ nhận tiền thuê đều đặn mà không nói gì, việc im lặng đó có thể bị coi là đã chấp nhận.
Về phía người thuê, nếu họ biết rõ nhà đứng tên riêng anh Tùng và chưa thấy giấy uỷ quyền, họ đã chấp nhận rủi ro khi ký. Nếu anh Tùng không chấp thuận, người thuê khó đòi anh, nhưng có thể đòi người vợ trả lại tiền cọc và bồi thường thiệt hại hợp lý, tuỳ việc họ có biết hay không. Một giấy uỷ quyền lập trước chuyến đi đã giúp cả ba người tránh được toàn bộ chuyện này.
Phòng ngừa: đừng để người thân phải ký thay
Phần lớn các vụ ký thay xảy ra vì một lý do rất đời thường: việc gấp, người có quyền ở xa, mọi người nghĩ "cả nhà đã thống nhất rồi". Cái giá phải trả có khi đến rất muộn, lúc một người trong nhà đổi ý, lúc bên kia muốn rút, hoặc lúc người có quyền qua đời và người thừa kế không công nhận.
Nếu bạn biết mình sẽ vắng mặt lâu, đi làm xa hay ra nước ngoài, nên chuẩn bị trước một văn bản uỷ quyền đúng hình thức cho những việc có thể phát sinh. Với người nhận lời làm thay, nếu chưa có giấy, cách an toàn là nói với bên kia chờ, hoặc ký với tư cách người làm chứng, người giới thiệu chứ không nhân danh người vắng mặt.
Tình huống đã có tranh chấp, nhất là liên quan nhà đất hay khoản tiền lớn, nên được người làm nghề xem trước khi bạn ký bất kỳ văn bản chấp thuận hay phản đối nào, vì từng câu trong văn bản đó sẽ được đọc lại rất kỹ về sau.
Câu hỏi thường gặp
Con ký hợp đồng thay cha mẹ khi không có giấy uỷ quyền thì hợp đồng có giá trị không?
Hợp đồng chưa ràng buộc cha mẹ, trừ khi cha mẹ chấp thuận, biết mà không phản đối trong thời hạn hợp lý, hoặc có lỗi khiến bên kia tin là con có quyền. Nếu không, người con phải tự chịu với bên kia.
Chấp thuận sau có cần công chứng không?
Tuỳ giao dịch. Nếu giao dịch thuộc loại phải công chứng, chứng thực hay đăng ký, văn bản chấp thuận nên theo hình thức tương ứng, hoặc tốt nhất là người có quyền ký lại giao dịch.
Bên kia có thể đòi người ký thay bồi thường không?
Có, nếu bên kia ngay tình và người được nhân danh không chấp thuận. Người ký thay phải thực hiện nghĩa vụ với bên kia hoặc bồi thường, trừ khi bên kia biết hoặc phải biết họ không có quyền.
Nhận tiền đặt cọc từ giao dịch người khác ký thay có bị coi là chấp thuận không?
Có thể. Nhận tiền là hành vi dễ được hiểu là chấp nhận giao dịch. Nếu chưa quyết định, không nên nhận, hoặc nhận kèm văn bản nói rõ chỉ giữ hộ.
Thời hạn hợp lý để phản đối là bao lâu?
Luật không định số ngày cố định, mà đánh giá theo tình huống cụ thể như tính chất giao dịch, khoảng cách, cách liên lạc. Biết là nên phản đối bằng văn bản ngay.
Giấy uỷ quyền hết hạn rồi mới ký thì có được coi là không có quyền đại diện không?
Có. Quyền đại diện chấm dứt khi văn bản hết hạn, nên giao dịch ký sau đó rơi vào trường hợp không có quyền đại diện và cần chấp thuận để ràng buộc người uỷ quyền.