Nếu bạn ký với người không có quyền đại diện hoặc vượt phạm vi đại diện mà bạn không biết và không thể biết, bạn có quyền đơn phương chấm dứt hoặc huỷ bỏ giao dịch (với vượt phạm vi: phần vượt hoặc toàn bộ) và yêu cầu bồi thường thiệt hại. Bạn cũng có thể chờ xem người được nhân danh có chấp thuận không. Nếu bạn biết hoặc phải biết người kia không đủ quyền, các quyền này bị thu hẹp đáng kể.
Bài này viết cho người đứng ở phía bên kia bàn: người mua, người thuê, người đặt cọc, đã ký với một người cầm giấy uỷ quyền và nay phát hiện giấy đó không phủ việc vừa ký. Việc kiểm tra trước khi ký đã có nhiều tài liệu bàn; ở đây tập trung vào câu hỏi "đã lỡ rồi thì làm gì".
Ngay tình nghĩa là gì trong tình huống này
Toàn bộ quyền của bạn xoay quanh một câu hỏi: bạn có biết, hoặc lẽ ra phải biết, rằng người ký với mình không đủ quyền hay không. Ngay tình không có nghĩa là bạn phải là chuyên gia pháp lý. Nó có nghĩa là bạn đã cư xử như một người bình thường, cẩn thận ở mức hợp lý trong hoàn cảnh đó.
Ví dụ, bạn đã đọc giấy uỷ quyền, thấy có quyền cho thuê nhà, và ký hợp đồng thuê hai năm. Bạn không biết chủ nhà đã dặn riêng chỉ cho thuê một năm. Bạn ngay tình. Nhưng nếu chính giấy uỷ quyền ghi rõ "thời hạn thuê không quá một năm" mà bạn vẫn ký hai năm, bạn khó nói là không biết, vì giới hạn nằm ngay trên tờ giấy bạn đã cầm.
Một số tình tiết làm giảm tính ngay tình: không xem giấy uỷ quyền dù được đưa, giá quá hời so với mặt bằng, chuyển tiền vào tài khoản cá nhân của người đại diện thay vì của chủ tài sản, hoặc có quan hệ thân thiết với người đại diện. Mỗi tình tiết không tự quyết định, nhưng cộng lại thì có sức nặng.
Các quyền của bên giao dịch ngay tình
Bảng dưới gom những lựa chọn bạn có, theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự 2015 về giao dịch do người không có quyền đại diện hoặc vượt phạm vi xác lập.
| Lựa chọn | Khi nào nên cân nhắc | Lưu ý |
|---|---|---|
| Chờ người được nhân danh chấp thuận | Giao dịch có lợi cho bạn, muốn giữ | Nên chủ động thông báo và hỏi ý kiến bằng văn bản, có thời hạn |
| Đơn phương chấm dứt hoặc huỷ bỏ | Không muốn tiếp tục, hoặc chờ quá lâu | Với vượt phạm vi: chọn phần vượt hoặc toàn bộ giao dịch |
| Yêu cầu bồi thường thiệt hại | Đã mất tiền, mất cơ hội, phát sinh chi phí | Cần chứng minh thiệt hại thực tế |
| Yêu cầu người đại diện thực hiện nghĩa vụ | Người được nhân danh không chấp thuận | Người đại diện phải tự chịu với bạn, trừ khi bạn biết hoặc phải biết |
| Đòi lại tiền đã trả | Mọi trường hợp giao dịch không được duy trì | Đòi người đã nhận tiền; dòng tiền quyết định đòi ai |
Các quyền này mất hoặc thu hẹp khi bạn biết hoặc phải biết về việc thiếu quyền, hoặc khi người được nhân danh đã chấp thuận. Sau khi có chấp thuận, giao dịch ràng buộc như bình thường và bạn không còn lý do để huỷ vì tư cách người ký.
Thứ tự việc nên làm khi phát hiện
Ngay khi biết người ký với mình có thể không đủ quyền, đi theo trình tự này để giữ quyền và không làm rối thêm.
- Dừng mọi khoản thanh toán tiếp theo. Không chuyển thêm tiền cho người đại diện cho đến khi rõ ràng.
- Thu thập đủ giấy tờ: bản sao giấy uỷ quyền đã được xem, hợp đồng, chứng từ chuyển tiền, tin nhắn trao đổi.
- Đối chiếu giao dịch với giấy uỷ quyền: phần nào trong phạm vi, phần nào ngoài, giấy còn hạn không.
- Liên hệ trực tiếp người được nhân danh, nếu có thể, để hỏi họ có chấp thuận không. Gửi kèm văn bản để có dấu vết.
- Quyết định giữ hay bỏ giao dịch. Nếu bỏ, gửi thông báo chấm dứt hoặc huỷ bỏ bằng văn bản cho cả người đại diện và người được nhân danh.
- Yêu cầu hoàn trả tiền và bồi thường, nêu số tiền, căn cứ, thời hạn. Giữ bằng chứng đã gửi.
- Nếu không được giải quyết, chuẩn bị hồ sơ để khởi kiện hoặc, khi có dấu hiệu gian dối chiếm đoạt, trình báo cơ quan có thẩm quyền.
Đòi ai: người đại diện hay người được nhân danh
Theo dòng tiền. Tiền đã vào tay ai thì người đó phải hoàn trả khi giao dịch không được duy trì. Nếu tiền chuyển thẳng vào tài khoản của chủ tài sản, họ khó nói không liên quan.
Theo lỗi. Người đại diện biết mình không đủ quyền mà vẫn ký thì phải chịu với bạn. Nếu người được nhân danh có lỗi, như để người khác giữ giấy tờ gốc, viết uỷ quyền mập mờ, thì giao dịch có thể ràng buộc chính họ.
Theo chấp thuận. Người được nhân danh đã chấp thuận hoặc biết mà không phản đối trong thời hạn hợp lý thì họ là người phải thực hiện giao dịch với bạn.
Khi có thông đồng. Nếu người đại diện và người được nhân danh cùng cố tình dựng chuyện để lấy tiền rồi chối, đó không còn là chuyện đại diện thông thường mà có thể có dấu hiệu gian dối, cần cơ quan có thẩm quyền xem xét.
Phần trong phạm vi vẫn còn: đừng huỷ vội
Khi phát hiện người ký với mình vượt quyền, phản xạ đầu tiên của nhiều người là huỷ toàn bộ và đòi lại tiền. Đôi khi đó là lựa chọn đúng, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Với vượt phạm vi, phần nằm trong phạm vi vẫn ràng buộc người được nhân danh, và có thể chính phần đó là thứ bạn cần nhất.
Hãy tách giao dịch ra từng mảnh: mảnh nào giấy uỷ quyền cho phép, mảnh nào vượt. Nếu mảnh hợp lệ đủ dùng, ví dụ đủ thời gian thuê để kinh doanh, đủ số lượng hàng để giao cho khách, bạn có thể chỉ chấm dứt phần vượt quá và giữ phần còn lại. Nếu mảnh hợp lệ quá nhỏ, giữ lại không còn ý nghĩa, luật cho phép bạn chấm dứt hoặc huỷ bỏ toàn bộ khi bạn ngay tình.
Đừng quên rằng huỷ toàn bộ cũng kéo theo nghĩa vụ hoàn trả hai chiều: bạn trả lại tài sản, hàng hoá đã nhận, bên kia trả lại tiền. Nếu bạn đã sửa sang mặt bằng hay đã bán bớt hàng, việc hoàn trả sẽ phức tạp. Cân nhắc kỹ thiệt hơn trước khi gửi thông báo, vì thông báo đã gửi thì khó rút lại.
Giữ chứng cứ gì để chứng minh mình ngay tình
Khi có tranh chấp, việc bạn ngay tình không được mặc nhiên thừa nhận. Bạn cần chứng cứ cho thấy mình đã cẩn thận ở mức hợp lý và không biết về việc thiếu quyền. Nên giữ:
- Bản sao giấy uỷ quyền đúng như bạn đã được cho xem lúc ký, kèm ngày giờ chụp hoặc nhận.
- Tin nhắn, thư trao đổi với người đại diện, nhất là những lần họ khẳng định mình có quyền hay chủ tài sản đã đồng ý.
- Chứng từ chuyển tiền, cho thấy tiền đi đúng nơi mà một người cẩn thận sẽ chuyển.
- Căn cứ về giá: tin rao, báo giá khác, cho thấy giá bạn trả không bất thường.
- Bằng chứng bạn đã cố liên hệ chủ tài sản, nếu có, dù không được trả lời.
- Người làm chứng có mặt lúc ký hoặc lúc người đại diện giải thích phạm vi quyền của họ.
Chứng cứ thu thập càng sớm càng có giá trị. Tin nhắn có thể bị thu hồi, người làm chứng có thể quên chi tiết; lưu ngay khi phát hiện vấn đề, đừng đợi đến lúc phải nộp cho ai đó.
Ví dụ giả định: tiền đặt cọc thuê mặt bằng
Chị Mai ở Thanh Hoá đặt cọc thuê một mặt bằng để mở tiệm, ký với anh Sơn, người cầm giấy uỷ quyền của chủ nhà đang ở xa. Giấy uỷ quyền cho anh Sơn "quản lý, cho thuê căn nhà với thời hạn không quá hai năm". Hợp đồng chị Mai ký là năm năm, vì chị cần thời gian dài để thu hồi vốn sửa sang. Chị đã đọc giấy uỷ quyền nhưng không để ý dòng thời hạn.
Chủ nhà biết chuyện, chỉ đồng ý cho thuê hai năm. Ở đây giới hạn nằm ngay trong giấy uỷ quyền chị đã đọc, nên khó nói chị không biết. Phần ba năm vượt quá nhiều khả năng không ràng buộc chủ nhà, và quyền đòi anh Sơn bồi thường của chị cũng hạn chế. Hai năm đầu thì vẫn nằm trong phạm vi.
Lựa chọn thực tế của chị Mai: thương lượng với chủ nhà để ký trực tiếp phần thời hạn còn lại, kèm điều kiện về chi phí sửa sang; hoặc tính lại phương án kinh doanh theo hai năm. Bài học rút ra rất ngắn: đọc giấy uỷ quyền là chưa đủ, phải đối chiếu từng điều khoản quan trọng của hợp đồng với từng dòng của giấy.
Khi nào cần người làm nghề
Số tiền đặt cọc lớn, tài sản là nhà đất, người đại diện không còn liên lạc được, hoặc chủ tài sản phủ nhận hoàn toàn việc uỷ quyền: đó là những lúc bạn nên có luật sư xem hồ sơ trước khi gửi văn bản chấm dứt hay nộp đơn. Lựa chọn giữa chấm dứt, huỷ bỏ, đòi bồi thường hay chờ chấp thuận có hệ quả khác nhau, và thời hiệu cho từng yêu cầu cũng khác nhau.
Nếu chưa rõ mình ngay tình đến mức nào hay nên đòi ai trước, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, mô tả giấy uỷ quyền đã xem, điều khoản đã ký và dòng tiền. Câu trả lời sẽ giúp bạn chọn đúng hướng trước khi bỏ thêm thời gian và chi phí.
Cuối cùng, nếu bạn còn đang đàm phán với một người cầm giấy uỷ quyền, chưa ký gì, thì việc đơn giản nhất là đề nghị chủ tài sản xác nhận trực tiếp những điều khoản quan trọng: giá, thời hạn, người nhận tiền. Một cuộc gọi video ngắn có mặt chủ tài sản, kèm tin nhắn xác nhận sau đó, rẻ hơn rất nhiều so với mọi bước nêu ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Chủ nhà không chấp thuận thì có phải trả lại tiền đặt cọc không?
Người đã nhận tiền phải hoàn trả khi giao dịch không được duy trì. Nếu tiền vào tay người đại diện, bạn đòi người đó; nếu vào tài khoản chủ nhà, chủ nhà khó từ chối hoàn trả. Bồi thường thêm tuỳ việc bạn có ngay tình không.
Đã đọc giấy uỷ quyền nhưng không hiểu hết thì có được coi là ngay tình không?
Tuỳ mức độ rõ ràng của giấy. Giới hạn ghi rõ, dễ hiểu mà bạn bỏ qua thì khó coi là không biết. Giới hạn mơ hồ, cần hiểu biết chuyên môn mới nhận ra thì lập luận ngay tình mạnh hơn.
Có nên chờ người được nhân danh trả lời rồi mới chấm dứt không?
Nếu giao dịch có lợi và bạn muốn giữ, nên gửi văn bản hỏi ý kiến kèm thời hạn. Chờ vô thời hạn làm bạn mất thời gian và có thể thiệt thêm. Khi đã quyết bỏ, gửi thông báo chấm dứt rõ ràng.
Người đại diện bỏ trốn thì đòi ai?
Bạn vẫn có quyền đòi người đó dù họ vắng mặt, và có thể xem xét trách nhiệm của người được nhân danh nếu họ có lỗi hoặc đã nhận tiền. Khi có dấu hiệu chiếm đoạt, trình báo cơ quan có thẩm quyền là một lựa chọn.
Đơn phương chấm dứt hợp đồng có cần ra toà không?
Không nhất thiết. Bạn gửi thông báo bằng văn bản cho các bên liên quan. Toà chỉ vào cuộc khi có tranh chấp về quyền chấm dứt, tiền hoàn trả hay bồi thường mà các bên không tự thoả thuận được.
Chủ tài sản chấp thuận rồi thì còn huỷ hợp đồng vì người ký không đủ quyền được không?
Không. Sau khi chấp thuận, giao dịch ràng buộc chủ tài sản như thể đã có uỷ quyền đầy đủ. Lúc đó bạn chỉ có thể chấm dứt theo các căn cứ thông thường của hợp đồng.