Khi tài sản là tài sản chung của vợ chồng, việc định đoạt những tài sản quan trọng như nhà đất thường cần ý chí của cả hai người. Nếu một người đang ở nước ngoài, người đó phải thể hiện ý chí bằng văn bản uỷ quyền hoặc văn bản đồng ý lập đúng hình thức, chứ không thể chỉ nhắn tin hay gọi điện. Đây là tình huống gặp thường xuyên ở các gia đình có người đi làm việc, đi học hay định cư ở nước ngoài.
Bài này đi qua các cách hai vợ chồng ở hai nước có thể cùng tham gia một giao dịch, những giấy tờ hôn nhân hay bị hỏi, và một số điểm cần cẩn trọng khi quan hệ giữa hai người không còn êm ấm. Phần ký văn bản từ nước ngoài, bạn xem ở các bài về ký tại cơ quan đại diện và hợp pháp hoá.
Vì sao cần ý chí của cả hai người
Theo nguyên lý của pháp luật hôn nhân và gia đình, tài sản chung của vợ chồng thuộc sở hữu chung hợp nhất. Với những tài sản mà luật yêu cầu đăng ký quyền sở hữu, quyền sử dụng, như nhà đất, hay tài sản đang là nguồn tạo ra thu nhập chủ yếu của gia đình, việc định đoạt cần thoả thuận của cả hai. Văn phòng công chứng khi chứng nhận một hợp đồng bán nhà là tài sản chung sẽ kiểm tra điều này.
Điều này không phụ thuộc vào việc tài sản đứng tên ai trên giấy chứng nhận. Một căn nhà chỉ đứng tên chồng nhưng mua trong thời kỳ hôn nhân bằng thu nhập chung vẫn có thể là tài sản chung. Ngược lại, tài sản một người được thừa kế riêng hay được tặng cho riêng có thể là tài sản riêng. Khi hồ sơ không thể hiện rõ, công chứng viên thường yêu cầu giấy tờ để xác định, hoặc yêu cầu ý chí của người còn lại.
Cách xác định cụ thể tài sản chung, tài sản riêng có những ngoại lệ, và vợ chồng có thể đã có thoả thuận về chế độ tài sản. Bạn nên đối chiếu với giấy tờ thật của gia đình mình và hỏi văn phòng công chứng sẽ làm giao dịch.
Ba cách để người ở nước ngoài thể hiện ý chí
Uỷ quyền cho vợ hoặc chồng ở Việt Nam. Người ở nước ngoài lập văn bản uỷ quyền cho người kia nhân danh mình tham gia giao dịch. Khi đó người ở Việt Nam ký hợp đồng với tư cách vừa là chủ sở hữu chung, vừa là người được uỷ quyền. Đây là cách hay dùng nhất.
Cả hai uỷ quyền cho người thứ ba. Khi cả hai đều không tiện có mặt, hoặc muốn một người thân làm thay, mỗi người lập văn bản uỷ quyền của mình cho cùng một người. Hai văn bản nên có phạm vi khớp nhau để nơi công chứng dễ đối chiếu.
Chờ về nước cùng ký. Nếu giao dịch không gấp và người ở nước ngoài có kế hoạch về trong thời gian gần, cả hai trực tiếp ký tại văn phòng công chứng vẫn là cách đơn giản nhất: không qua uỷ quyền, không qua chuỗi chứng nhận, mỗi người tự đọc và tự quyết điều mình ký.
Văn bản thể hiện sự đồng ý. Trong một số giao dịch, người ở nước ngoài có thể lập văn bản đồng ý cho người kia tự mình định đoạt tài sản chung. Văn bản này có được chấp nhận hay không, hình thức thế nào, tuỳ loại giao dịch và nơi nhận, nên hỏi văn phòng công chứng trước.
Tình huống và giấy tờ thường được hỏi
Bảng dưới gợi ý những gì nơi công chứng thường xem xét. Danh sách thực tế do chính nơi nhận yêu cầu.
| Tình huống | Ý chí cần có | Giấy tờ thường được hỏi |
|---|---|---|
| Nhà đứng tên cả hai, một người ở nước ngoài | Cả hai, người ở nước ngoài qua văn bản uỷ quyền | Giấy chứng nhận kết hôn, văn bản uỷ quyền đã chứng nhận, giấy tờ tuỳ thân |
| Nhà đứng tên một người, mua trong thời kỳ hôn nhân | Thường cả hai, trừ khi chứng minh là tài sản riêng | Giấy chứng nhận kết hôn hoặc giấy tờ chứng minh tài sản riêng |
| Nhà được thừa kế riêng hoặc tặng cho riêng | Thường chỉ người đứng tên | Giấy tờ về việc thừa kế, tặng cho riêng |
| Đã có thoả thuận tài sản riêng giữa vợ chồng | Theo nội dung thoả thuận | Văn bản thoả thuận đã công chứng |
| Người bán độc thân nhưng từng kết hôn ở nước ngoài | Tuỳ việc xác định tình trạng hôn nhân | Giấy tờ chứng minh tình trạng hôn nhân, ghi chú việc kết hôn, ly hôn nếu có |
Nếu hai vợ chồng kết hôn ở nước ngoài và chưa ghi chú việc kết hôn vào sổ hộ tịch Việt Nam, giấy chứng nhận kết hôn của nước ngoài có thể cần thêm các bước trước khi dùng. Hãy kiểm tra phần này sớm, vì đây là giấy tờ nền của cả bộ hồ sơ.
Uỷ quyền cho nhau mà vẫn bảo vệ cả hai
Vợ chồng tin nhau là chuyện bình thường, nhưng văn bản uỷ quyền tốt không phải dấu hiệu của sự nghi ngờ. Ghi rõ tài sản, hành vi được làm, giá tối thiểu nếu là bán, tài khoản nhận tiền, thời hạn. Những điều này giúp người ở nhà làm việc trơn tru với văn phòng công chứng, ngân hàng, và giúp người ở xa biết mình đã đồng ý điều gì.
Với tiền thu được từ tài sản chung, hai người nên thống nhất trước tiền về tài khoản nào và dùng vào việc gì. Tiền bán tài sản chung vẫn là tài sản chung, trừ khi hai người có thoả thuận khác. Một thoả thuận ngắn bằng văn bản về việc này, dù không bắt buộc, giúp tránh những câu hỏi khó khi hoàn cảnh thay đổi.
Nếu tài sản dùng để thế chấp vay vốn, người ở xa cần biết khoản vay bao nhiêu, ai trả, khi nào hết. Ký uỷ quyền thế chấp mà không biết các thông tin này là trao cho người kia quyền đặt gánh nặng lên tài sản chung của cả hai.
Khi cả hai vợ chồng đều ở nước ngoài
Có những gia đình cả hai vợ chồng đều sống ở nước ngoài, đôi khi ở hai nước khác nhau, trong khi tài sản ở Việt Nam. Khi đó cách thường dùng là cả hai cùng uỷ quyền cho một người ở Việt Nam, mỗi người lập văn bản của mình ở nơi đang sống: cùng một cơ quan đại diện nếu ở cùng nước, hoặc hai cơ quan đại diện khác nhau nếu ở hai nước.
Điều quan trọng là hai văn bản phải khớp nhau. Cùng một người nhận uỷ quyền, cùng mô tả tài sản, cùng phạm vi hành vi, cùng giá tối thiểu và tài khoản nhận tiền. Nếu một văn bản cho bán, văn bản kia chỉ cho cho thuê, người nhận sẽ không làm được việc nào trọn vẹn. Cách đơn giản nhất là cả hai cùng dùng một dự thảo do văn phòng công chứng ở Việt Nam soạn sẵn.
Nếu hai văn bản đi hai đường khác nhau, ví dụ một bản ký tại cơ quan đại diện, một bản công chứng nước sở tại rồi hợp pháp hoá, hãy tính thời gian theo bản chậm hơn. Giao dịch chỉ làm được khi cả hai bản gốc đã về đủ và đều được nơi nhận chấp nhận.
Khi quan hệ vợ chồng đang căng thẳng
Uỷ quyền định đoạt tài sản chung trong lúc hai người đang ly thân hoặc chuẩn bị ly hôn là tình huống nhiều rủi ro. Người nhận uỷ quyền có thể bán, thế chấp tài sản theo cách bất lợi cho người kia, và việc đòi lại sau đó tốn kém, kéo dài. Ngược lại, người ở nước ngoài cũng có thể bị nghi ngờ khi từ chối hợp tác. Trong hoàn cảnh này, mọi bước nên được cân nhắc kỹ và để lại dấu vết bằng văn bản.
Cần biết rằng việc ly hôn là việc gắn với nhân thân, theo nguyên lý của pháp luật tố tụng dân sự thì không uỷ quyền cho người khác tham gia thay được; người ở nước ngoài có thể đề nghị toà giải quyết vắng mặt hoặc tham gia theo cách toà chấp nhận. Còn phần tài sản thì có thể có người đại diện theo uỷ quyền. Cũng cần nhấn mạnh: dùng uỷ quyền để chuyển tài sản chung sang người khác nhằm tránh chia khi ly hôn là việc có thể bị yêu cầu tuyên vô hiệu và gây hậu quả pháp lý cho người làm.
Khi tình huống đã có dấu hiệu tranh chấp, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc tìm một luật sư ở nơi có tài sản trước khi ký bất cứ văn bản nào. Một văn bản uỷ quyền ký vội trong lúc căng thẳng có thể khó rút lại hơn nhiều so với tưởng tượng.
Ví dụ giả định: bán căn hộ chung khi chồng làm việc ở Hàn Quốc
Chị Ngọc ở Nha Trang và chồng đang làm việc ở Hàn Quốc muốn bán căn hộ đứng tên cả hai để mua một căn rộng hơn. Chồng chị đặt hẹn tại cơ quan đại diện Việt Nam, lập hợp đồng uỷ quyền cho chị thay anh ký hợp đồng mua bán căn hộ, với giá không thấp hơn một mức anh chị đã thống nhất và tiền chuyển vào tài khoản chung đứng tên hai người.
Trước khi chồng đi ký, chị nhờ văn phòng công chứng ở Nha Trang soạn dự thảo và kiểm tra giấy chứng nhận kết hôn, giấy chứng nhận quyền sở hữu căn hộ. Dự thảo được gửi sang để chồng chị mang theo khi đến ký, nên văn bản ra đời khớp với yêu cầu của văn phòng ngay lần đầu. Khi bản gốc về, chị mang đến văn phòng ký phần của mình và hoàn tất giao dịch.
Điểm đáng chú ý là hai người thống nhất với nhau từng điều trước khi ký: giá, tài khoản nhận tiền, dùng tiền vào việc gì. Văn bản uỷ quyền chỉ ghi lại điều đã thống nhất, không phải thay cho cuộc nói chuyện đó.
Câu hỏi thường gặp
Nhà đứng tên chồng, vợ đang ở nước ngoài thì chồng có tự bán được không?
Nếu căn nhà là tài sản chung của vợ chồng, việc bán thường cần ý chí của cả hai, dù chỉ một người đứng tên. Văn phòng công chứng sẽ hỏi giấy tờ hôn nhân và có thể yêu cầu văn bản uỷ quyền hoặc văn bản đồng ý của người vợ.
Vợ chồng uỷ quyền cho nhau có cần công chứng không?
Quan hệ vợ chồng không thay được hình thức văn bản mà giao dịch đòi hỏi. Với việc định đoạt nhà đất, văn bản uỷ quyền thường phải được công chứng hoặc chứng nhận bởi cơ quan có thẩm quyền, như với mọi người khác.
Có thể uỷ quyền cho vợ hoặc chồng tham gia ly hôn thay mình không?
Theo nguyên lý của pháp luật tố tụng dân sự, việc ly hôn gắn với nhân thân nên không uỷ quyền cho người khác tham gia thay được. Người ở nước ngoài có thể đề nghị toà xem xét giải quyết vắng mặt. Phần tranh chấp tài sản thì có thể có người đại diện theo uỷ quyền.
Kết hôn ở nước ngoài thì dùng giấy kết hôn nào khi công chứng ở Việt Nam?
Giấy chứng nhận kết hôn do nước ngoài cấp thường cần được ghi chú vào sổ hộ tịch Việt Nam hoặc hợp pháp hoá và dịch trước khi dùng. Hỏi văn phòng công chứng loại giấy tờ họ chấp nhận để chuẩn bị đúng từ đầu.
Tiền bán nhà chung chuyển vào tài khoản của một người thì có còn là tài sản chung không?
Về nguyên lý, tiền thu được từ việc bán tài sản chung vẫn là tài sản chung, trừ khi hai người có thoả thuận khác. Tài khoản đứng tên ai không tự quyết định tiền thuộc về ai, nhưng để tránh tranh cãi, nên thống nhất trước bằng văn bản.
Người ở nước ngoài muốn rút lại uỷ quyền đã cho vợ hoặc chồng thì làm gì?
Người đó có thể lập văn bản chấm dứt uỷ quyền theo đường ký từ nước ngoài, rồi báo cho người được uỷ quyền và các bên thứ ba đang giao dịch, như văn phòng công chứng hay ngân hàng. Báo càng sớm càng tốt và giữ bằng chứng đã báo.