Vợ chồng không mặc nhiên ký thay nhau trong mọi việc. Với tài sản chung là nhà đất, tài sản phải đăng ký hoặc tài sản tạo nguồn thu nhập chủ yếu của gia đình, việc định đoạt cần thoả thuận bằng văn bản của cả hai; khi một người yếu không đi được, người kia cần được uỷ quyền. Pháp luật hôn nhân và gia đình cho phép vợ chồng uỷ quyền cho nhau những giao dịch cần sự đồng ý của cả hai.
Ở tuổi tám mươi, người còn khoẻ cũng không còn trẻ. Vì vậy câu hỏi thường không dừng ở "mẹ có ký thay cha được không" mà là "nếu mẹ cũng yếu thì sao". Bài đi qua các cách sắp xếp: vợ chồng uỷ quyền cho nhau, cả hai cùng uỷ quyền cho con, và những gì xảy ra khi một người không còn nhận thức hoặc qua đời.
Vợ chồng làm thay nhau được đến đâu khi không có giấy
Trong đời sống thường ngày, vợ hoặc chồng tự làm những giao dịch phục vụ nhu cầu thiết yếu của gia đình: đi chợ, trả tiền điện nước, mua thuốc. Pháp luật hôn nhân và gia đình coi những giao dịch này ràng buộc cả hai, và vợ chồng liên đới chịu trách nhiệm. Không ai cần giấy uỷ quyền để đi mua thuốc cho người bạn đời.
Với tài khoản ngân hàng, sổ tiết kiệm đứng tên một người, người đứng tên là người giao dịch với ngân hàng. Mẹ không thể ra ngân hàng rút sổ tiết kiệm đứng tên cha chỉ vì là vợ, dù tiền đó là tài sản chung. Ngân hàng sẽ yêu cầu chính chủ hoặc giấy uỷ quyền theo quy định của họ.
Với nhà đất và tài sản lớn, dù đứng tên một người hay cả hai, việc bán, tặng cho, thế chấp, góp vốn thường cần sự đồng ý bằng văn bản của cả hai vợ chồng khi đó là tài sản chung. Đây là chỗ mà cha nằm viện thì mẹ một mình không làm được, và cần giấy uỷ quyền đúng hình thức.
Các cách sắp xếp thường gặp
Mỗi gia đình có hoàn cảnh khác nhau. Bảng dưới gợi ý cách sắp xếp theo tình trạng của hai ông bà.
| Tình trạng | Cách sắp xếp gợi ý | Lưu ý |
|---|---|---|
| Cả hai còn khoẻ, minh mẫn | không cần gấp; nên lập sẵn uỷ quyền qua lại cho việc giấy tờ | đúng lúc dễ làm nhất, đừng chờ |
| Cha yếu, mẹ khoẻ và minh mẫn | cha uỷ quyền cho mẹ những việc cần sự đồng ý của cả hai; có thể thêm một người con làm dự phòng | mẹ cũng lớn tuổi, nên có người dự phòng |
| Cả hai cùng yếu nhưng minh mẫn | cả hai cùng uỷ quyền cho một hoặc hai người con trong cùng một văn bản hoặc hai văn bản | ghi rõ cùng ký hay độc lập nếu là hai con |
| Một người đã mất năng lực nhận thức | người còn lại có thể là người giám hộ, đại diện theo pháp luật nếu đủ điều kiện, theo thủ tục giám hộ | không lập uỷ quyền mới cho người đã lẫn |
| Một người đã qua đời | phần tài sản chung của người mất thành di sản, chia theo di chúc hoặc pháp luật | người còn sống không tự quyết toàn bộ |
Hai hàng cuối là chỗ hay gây bất ngờ. Nhiều người mẹ nghĩ khi cha mất thì nhà đương nhiên là của mẹ. Thực tế, nếu nhà là tài sản chung, thường chỉ một nửa là của mẹ; nửa kia là di sản của cha, các con và chính mẹ đều là người thừa kế.
Cha uỷ quyền cho mẹ: nội dung nên có
Liệt kê tài sản chung cụ thể. Căn nhà ở đâu, số giấy chứng nhận; sổ tiết kiệm ở ngân hàng nào; xe đứng tên ai. Không viết "toàn bộ tài sản chung".
Nêu rõ việc được làm. Cho thuê, làm thủ tục cấp đổi, nhận tiền thuê; hay đến mức được bán, thế chấp. Với người lớn tuổi, việc bán, thế chấp nên tách ra, cân nhắc riêng.
Thêm người dự phòng. Mẹ cũng có thể ốm bất chợt. Có thể ghi một người con là người được uỷ quyền thứ hai, chỉ làm khi mẹ không thể.
Hình thức đúng. Việc liên quan nhà đất thường cần hợp đồng uỷ quyền công chứng. Cha không đi được thì mời công chứng viên đến nhà hoặc bệnh viện.
Báo các con. Uỷ quyền giữa vợ chồng là việc riêng của hai người, nhưng các con biết thì đỡ hiểu lầm khi mẹ đi làm thủ tục một mình.
Ghi thời hạn và cách báo lại. Hai năm hay ba năm, hoặc đến khi xong một việc cụ thể. Mẹ làm việc gì quan trọng với tài sản chung thì kể lại cho cha nghe, dù cha đang yếu. Vợ chồng già vẫn là hai người cùng quyết định, giấy uỷ quyền chỉ giúp người còn đi lại được thay mặt người kia ở quầy giao dịch.
Khi cả hai cùng uỷ quyền cho con
Khi cả cha và mẹ đều yếu, cách gọn là cả hai cùng uỷ quyền cho một người con, hoặc cho hai người theo cách chia việc rõ ràng. Có thể làm chung một hợp đồng uỷ quyền với hai người uỷ quyền, hoặc mỗi người một văn bản giống nhau về nội dung. Văn bản chung gọn hơn, nhưng nếu sau này một người muốn rút lại còn người kia thì không, hai văn bản riêng sẽ dễ xử lý hơn.
Điều cần chú ý là tài sản chung và tài sản riêng. Nếu một người có tài sản riêng, như đất được thừa kế từ bên nội, thì phần uỷ quyền với tài sản đó chỉ do người có tài sản ký. Ghi lẫn vào văn bản chung dễ làm người được uỷ quyền và người tiếp nhận hiểu sai.
Ví dụ giả định: ông Sơn và bà Mai ở một xã của Đồng Tháp, cùng ngoài tám mươi. Căn nhà và mảnh vườn là tài sản chung, còn một sào ruộng là đất bà được cha mẹ đẻ cho riêng. Hai ông bà cùng uỷ quyền cho người con gái út trông coi nhà vườn, cho thuê, làm giấy tờ; riêng sào ruộng, bà lập một giấy uỷ quyền riêng với phạm vi tương tự. Hai văn bản tách bạch giúp sau này, nếu một người mất trước, mọi người biết ngay phần nào là của ai.
Khi một người không còn nhận thức
Pháp luật hôn nhân và gia đình quy định khi một bên vợ hoặc chồng mất năng lực hành vi dân sự mà bên kia đủ điều kiện làm người giám hộ, thì bên kia là người đại diện theo pháp luật cho người đó. Pháp luật dân sự cũng xếp vợ hoặc chồng đứng đầu thứ tự người giám hộ đương nhiên. Để có tư cách này một cách chính thức, cần có quyết định của toà án về tình trạng của người kia và làm thủ tục giám hộ theo quy định.
Cần lưu ý điều kiện "đủ điều kiện làm người giám hộ". Người vợ tám mươi lăm tuổi, sức khoẻ yếu, có thể không còn phù hợp để quản lý tài sản và chăm sóc. Khi đó thứ tự chuyển sang các con. Gia đình nên thực tế về điều này thay vì mặc định người còn lại sẽ lo hết.
Giấy uỷ quyền mà người bệnh ký trước khi mất nhận thức, cho vợ hoặc chồng, không biến người kia thành giám hộ. Nó chỉ hỗ trợ trong vùng xám trước khi có quyết định của toà án, với những giới hạn đã nêu ở bài về cha mẹ sa sút trí nhớ trong chuyên mục này.
Khi một người qua đời: giấy uỷ quyền và phần tài sản chung
Uỷ quyền chấm dứt khi người uỷ quyền qua đời. Nếu cha đã uỷ quyền cho mẹ quản lý căn nhà chung, khi cha mất, mẹ không còn dùng tờ giấy đó để nhân danh cha được nữa. Việc mẹ tiếp tục ở, quản lý căn nhà là chuyện của người đồng sở hữu và người thừa kế, không còn là chuyện uỷ quyền.
Tài sản chung khi đó thường được chia đôi trước: một nửa của mẹ, một nửa là di sản của cha. Phần di sản chia theo di chúc của cha, hoặc theo pháp luật nếu không có di chúc, và mẹ cùng các con thường đều là người thừa kế ở hàng thứ nhất. Muốn bán, tặng cho hay thế chấp căn nhà, phải làm thủ tục khai nhận hoặc phân chia di sản trước. Chi tiết thủ tục thuộc mảng thừa kế.
Hai việc gia đình nên làm ngay sau tang lễ: rà lại mọi giấy uỷ quyền mà cha đã ký, cho mẹ hay cho các con, để không ai tiếp tục dùng; và nếu mẹ vẫn minh mẫn, cân nhắc lập giấy uỷ quyền mới của mẹ cho phần tài sản thuộc về mẹ, cùng di chúc nếu mẹ muốn. Đừng đợi đến khi mẹ cũng yếu đi mới làm.
Các con nên làm gì trong chuyện của hai ông bà
Tài sản chung là của cha mẹ, uỷ quyền giữa hai người là việc của hai người. Nhưng các con có thể giúp rất nhiều mà không lấn quyền:
- Giúp cha mẹ lập danh sách tài sản chung, tài sản riêng, giấy tờ đang để đâu.
- Đưa cha mẹ đi công chứng, chứng thực khi cả hai còn đi được; hẹn công chứng viên đến nhà khi không.
- Nhắc cha mẹ cân nhắc người dự phòng, vì người còn khoẻ cũng đã cao tuổi.
- Tôn trọng quyết định của người còn minh mẫn với tài sản chung, kể cả khi các con có ý khác.
- Không tự ý đứng ra giao dịch tài sản của cha mẹ khi chưa có giấy uỷ quyền hợp lệ.
- Khi có tranh luận giữa các con về cách cha mẹ dùng tài sản, nhớ rằng người quyết định là cha mẹ.
Phần cuối cùng thường khó nhất với các con: chấp nhận rằng cha mẹ có quyền tiêu tài sản của mình theo cách mình muốn, cho người con này nhiều hơn người con kia, hay giúp đỡ người ngoài. Uỷ quyền là để giúp cha mẹ thực hiện ý muốn đó, không phải để các con kiểm soát.
Câu hỏi thường gặp
Mẹ có tự bán căn nhà chung khi cha đang nằm viện mà không cần cha ký không?
Thông thường không. Nhà đất là tài sản chung thì việc bán cần thoả thuận bằng văn bản của cả hai, hoặc cha uỷ quyền cho mẹ bằng văn bản đúng hình thức. Nếu cha còn minh mẫn, có thể mời công chứng viên đến bệnh viện để cha ký.
Sổ tiết kiệm đứng tên cha nhưng là tiền chung, mẹ rút được không?
Ngân hàng giao dịch với người đứng tên. Mẹ cần giấy uỷ quyền của cha theo yêu cầu của ngân hàng, hoặc cha tự ra hoặc được ngân hàng phục vụ tại chỗ. Việc tiền là tài sản chung không cho mẹ quyền rút trực tiếp.
Cha mất, mẹ có toàn quyền với căn nhà chung không?
Không đương nhiên. Thường một nửa tài sản chung là của mẹ, nửa kia là di sản của cha. Di sản chia theo di chúc hoặc theo pháp luật, trong đó mẹ và các con đều có thể là người thừa kế. Cần làm thủ tục khai nhận di sản trước khi định đoạt cả căn nhà.
Vợ chồng có thể uỷ quyền cho nhau bằng giấy viết tay không?
Với việc nhỏ trong gia đình, giấy viết tay đủ để hai người hiểu nhau. Với giao dịch cần nộp ra ngoài, đặc biệt nhà đất và ngân hàng, cần hình thức công chứng hoặc chứng thực theo yêu cầu của nơi tiếp nhận. Hỏi trước để làm một lần cho đúng.
Người vợ cao tuổi có bắt buộc làm giám hộ cho chồng không?
Vợ hoặc chồng đứng đầu thứ tự người giám hộ đương nhiên nếu đủ điều kiện. Nếu người vợ không đủ sức khoẻ hoặc điều kiện, thứ tự chuyển sang người tiếp theo theo quy định. Gia đình nên bàn thực tế ai có thể đảm nhận lâu dài.
Có nên để cha mẹ cùng uỷ quyền cho con thay vì uỷ quyền cho nhau không?
Tuỳ sức khoẻ của người còn khoẻ hơn. Nếu mẹ còn tự đi lại, tự quyết tốt, uỷ quyền cho nhau giữ quyền trong tay hai ông bà. Nếu cả hai đều yếu, uỷ quyền cho con thực tế hơn. Nhiều nhà làm cả hai: vợ chồng uỷ quyền cho nhau, kèm một người con dự phòng.