Không. Trong việc ly hôn, đương sự không được uỷ quyền cho người khác thay mặt mình tham gia tố tụng. Đây là nguyên tắc của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, vì quyết định chấm dứt hôn nhân gắn với nhân thân, phải do chính vợ hoặc chồng bày tỏ. Dù cầm giấy uỷ quyền có công chứng, người thân hay luật sư cũng không thể đứng thay bạn trong vụ ly hôn.
Không uỷ quyền được không có nghĩa là bạn phải tự gánh mọi thứ. Người khác vẫn có thể làm người bảo vệ quyền lợi cho bạn, giúp chuẩn bị hồ sơ, đi cùng bạn đến toà; bạn có thể đề nghị toà giải quyết vắng mặt ở những bước luật cho phép. Bài này tách rõ việc nào chính bạn phải làm và việc nào có người giúp, để bạn chuẩn bị đúng từ đầu.
Vì sao ly hôn là ngoại lệ của uỷ quyền
Uỷ quyền vận hành tốt ở những quan hệ tài sản: đòi nợ, mua bán, chia tài sản. Người đại diện chỉ cần biết bạn muốn bao nhiêu và chứng cứ ở đâu. Ly hôn thì khác: toà cần xác định ý chí thật của từng người có muốn chấm dứt hôn nhân hay không, mâu thuẫn đã trầm trọng chưa, và với con chung thì ai nuôi cho phù hợp với lợi ích của con. Những điều đó không ai nói thay được.
Vì vậy luật loại ly hôn khỏi phạm vi uỷ quyền tham gia tố tụng. Toà sẽ không ghi nhận một người cầm giấy uỷ quyền là người đại diện cho vợ hoặc chồng trong vụ ly hôn, dù giấy được công chứng đầy đủ. Nhiều người mất cả tháng mới phát hiện điều này khi toà trả lại hồ sơ hoặc yêu cầu đương sự trực tiếp làm việc.
Cần phân biệt với trường hợp người thân đứng ra yêu cầu ly hôn thay cho một bên không tự làm được, ví dụ khi vợ hoặc chồng mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác không thể nhận thức, làm chủ hành vi và là nạn nhân bạo lực gia đình. Khi đó cha, mẹ hoặc người thân thích khác có thể yêu cầu toà giải quyết theo Luật Hôn nhân và gia đình. Đó là đại diện theo pháp luật cho người mất hoặc hạn chế năng lực, thuộc nhóm giám hộ, không phải uỷ quyền.
Việc phải tự làm và việc có người giúp
Bảng dưới đây phân chia theo các bước của một vụ ly hôn thông thường. Thực tế từng toà có thể linh hoạt khác nhau ở khâu nhận và chuyển giấy tờ, nên bạn hỏi trước bộ phận tiếp nhận.
| Bước | Chính bạn phải làm | Người khác có thể giúp |
|---|---|---|
| Chuẩn bị hồ sơ | Ký đơn ly hôn hoặc đơn yêu cầu công nhận thuận tình ly hôn | Thu thập bản sao giấy tờ, soạn nháp đơn, sắp xếp chứng cứ |
| Nộp đơn | Đơn mang chữ ký của bạn; có thể nộp trực tiếp, qua bưu chính hoặc trực tuyến nếu toà hỗ trợ | Đưa hộ hoặc gửi hộ đơn đã ký, tuỳ toà chấp nhận |
| Lấy lời khai, hoà giải | Tự trình bày ý chí, hoàn cảnh, nguyện vọng về con | Người bảo vệ quyền lợi đi cùng, đưa ý kiến pháp lý |
| Phiên toà hoặc phiên họp | Tham gia, hoặc đề nghị giải quyết vắng mặt nếu luật cho phép | Người bảo vệ tranh luận về con chung, tài sản |
| Nhận bản án, quyết định | Nhận hoặc được tống đạt theo địa chỉ của bạn | Nhắc lịch, đọc giải thích nội dung |
| Kháng cáo | Ký đơn kháng cáo | Soạn nháp nội dung, chuẩn bị chứng cứ mới |
Đọc theo cột giữa, bạn sẽ thấy những gì cần chính bạn đều là những điểm thể hiện ý chí: ký đơn, trình bày, quyết định kháng cáo. Phần giấy tờ và lập luận thì có thể chia sẻ khá nhiều.
Người bảo vệ quyền lợi: lựa chọn chính khi muốn có người giúp
Vai được phép trong ly hôn. Khác với người đại diện, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự không thay bạn mà đứng cạnh bạn. Luật sư, trợ giúp viên pháp lý hoặc công dân đủ điều kiện có thể được toà đăng ký vào vai này.
Giúp được những gì. Xem và sao chụp hồ sơ, chuẩn bị chứng cứ về thu nhập, chỗ ở, điều kiện chăm con, đề nghị toà thu thập chứng cứ, tham gia hoà giải và phiên toà, tranh luận về quyền nuôi con, cấp dưỡng, chia tài sản.
Không làm được gì. Không ký đơn ly hôn thay bạn, không quyết định thay bạn có đồng ý hoà giải đoàn tụ hay không, không đồng ý một phương án chia tài sản thay bạn.
Khi nào đáng nhờ. Khi còn tranh chấp về con hoặc tài sản lớn, khi có yếu tố nước ngoài, khi một bên có dấu hiệu tẩu tán tài sản, hoặc khi bạn cảm thấy bị áp lực trong các buổi gặp mặt. Những tình huống có xung đột như vậy, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để hình dung trước các phương án.
Ở xa hoặc ở nước ngoài thì xoay xở thế nào
Người đang làm việc ở tỉnh khác thường phải sắp xếp về một số buổi bắt buộc như lấy lời khai, hoà giải. Bạn có thể đề nghị toà bố trí lịch dồn các việc trong một lần về, hoặc gửi văn bản trình bày ý kiến trước để rút ngắn buổi làm việc. Những bước luật cho phép giải quyết vắng mặt, bạn có thể làm đơn đề nghị toà xét xử vắng mặt.
Người ở nước ngoài gặp bài toán khó hơn. Toà ở Việt Nam có thể phải tống đạt giấy tờ ra nước ngoài, lấy lời khai qua cơ quan đại diện hoặc qua kênh tương trợ tư pháp, nên thời gian giải quyết thường dài. Một số toà đã tổ chức phiên làm việc, phiên toà trực tuyến trong những trường hợp phù hợp; việc này phụ thuộc điều kiện của toà và yêu cầu xác thực danh tính, nên bạn cần hỏi trước.
Trong cả hai trường hợp, điều không thay đổi là chữ ký trên đơn và lời trình bày ý chí phải là của bạn. Người thân ở Việt Nam có thể chuẩn bị giấy tờ, gửi đơn, đi cùng người bảo vệ đến toà, nhưng không thể ngồi vào ghế đương sự. Giấy tờ lập ở nước ngoài như đơn có chữ ký, văn bản trình bày ý kiến thường phải đáp ứng yêu cầu về chứng thực, hợp pháp hoá và bản dịch; chi tiết bạn xem ở danh mục uỷ quyền khi ở nước ngoài.
Phần tài sản và con chung: chỗ còn nhiều cách hiểu
Một câu hỏi hay gặp: phần chia tài sản chung trong vụ ly hôn có uỷ quyền riêng được không. Câu trả lời trong thực tiễn chưa thống nhất hoàn toàn. Một số điểm bạn nên biết:
- Nhiều toà xem cả vụ ly hôn, gồm phần con chung và tài sản giải quyết cùng, là việc không được uỷ quyền tham gia tố tụng.
- Có quan điểm cho rằng phần tranh chấp tài sản thuần tuý có thể được tách để uỷ quyền, nhất là khi tài sản được giải quyết trong một vụ riêng sau khi đã ly hôn.
- Nếu ly hôn xong rồi mới chia tài sản chung bằng một vụ kiện riêng, vụ chia tài sản đó là tranh chấp tài sản thông thường và được uỷ quyền như các vụ dân sự khác.
- Phần nuôi con, cấp dưỡng gắn với ý chí và hoàn cảnh của cha mẹ, toà thường cần nghe trực tiếp.
- Khi không chắc, cách an toàn là hỏi chính toà đang giải quyết trước khi lập giấy uỷ quyền, thay vì lập xong rồi mới bị từ chối.
Nói gọn: muốn ai đó lo phần tài sản thay mình trong cùng vụ ly hôn là đặt cược vào cách hiểu của toà. Tách phần tài sản thành một vụ sau thì rõ ràng hơn nhưng tốn thời gian hơn; đó là đánh đổi cần cân nhắc cùng người làm nghề.
Chuẩn bị gì để giảm số lần phải có mặt
Vì không uỷ quyền được, cách thực tế để đỡ vất vả là làm cho mỗi lần đến toà có hiệu quả nhất. Trình tự gợi ý:
- Gom đủ giấy tờ một lần: đăng ký kết hôn bản chính, giấy tờ tuỳ thân, giấy khai sinh của con, giấy tờ về tài sản chung nếu có tranh chấp; thiếu bản chính đăng ký kết hôn thì xin trích lục trước.
- Viết sẵn một bản trình bày ngắn: thời gian chung sống, mâu thuẫn chính, nguyện vọng về con, đề nghị về tài sản và nợ chung. Bản này giúp buổi lấy lời khai ngắn và mạch lạc hơn.
- Hỏi toà về lịch làm việc và đề nghị bố trí các việc cần có mặt vào ít buổi nhất có thể, nhất là khi bạn phải đi xa.
- Nếu đã thống nhất được với người kia, cân nhắc thủ tục công nhận thuận tình ly hôn, thường gọn hơn ly hôn đơn phương.
- Nếu có người bảo vệ quyền lợi, để họ chuẩn bị chứng cứ và các đề nghị gửi toà trước, bạn chỉ cần đến những buổi cần ý chí của mình.
- Với bước luật cho phép vắng mặt, làm đơn đề nghị giải quyết vắng mặt và gửi kèm ý kiến bằng văn bản.
Mỗi toà có cách sắp lịch riêng; nói rõ hoàn cảnh đi làm xa, con nhỏ hay sức khoẻ để thư ký và thẩm phán biết mà bố trí, thay vì để lỡ giấy triệu tập rồi mới giải thích.
Lỗi hay gặp khi cố nhờ người khác lo ly hôn
Lập giấy uỷ quyền công chứng rồi đưa người thân đi nộp. Giấy có thể đúng hình thức nhưng vẫn không giúp người thân trở thành người đại diện trong vụ ly hôn. Tiền và thời gian công chứng coi như phí.
Ký sẵn nhiều tờ giấy trắng để người khác điền. Ngoài việc không đúng, cách này còn mở ra rủi ro lạm dụng chữ ký. Bạn chỉ nên ký những văn bản đã có nội dung đầy đủ.
Người khác ký thay chữ ký của đương sự. Ký giả chữ ký người khác trên đơn gửi toà là hành vi vi phạm pháp luật, có thể làm hồ sơ bị bác và kéo theo trách nhiệm cho người ký.
Không trả lời giấy triệu tập vì nghĩ người thân đã lo. Toà sẽ coi đó là đương sự vắng mặt. Với người khởi kiện, vắng mặt không có lý do chính đáng ở những bước quan trọng có thể dẫn đến việc toà coi như từ bỏ yêu cầu và đình chỉ giải quyết.
Câu hỏi thường gặp
Thuận tình ly hôn có được uỷ quyền không?
Không. Thuận tình ly hôn cũng là việc ly hôn, cả hai vợ chồng phải tự ký đơn và trình bày ý chí trước toà. Điểm khác là thủ tục thường nhanh hơn vì hai bên đã thống nhất về con và tài sản, nên số lần phải có mặt ít hơn.
Có thể nhờ người khác nộp đơn ly hôn hộ không?
Việc đưa hộ một lá đơn đã ký sẵn tuỳ cách tiếp nhận của từng toà; nhiều nơi cho nộp qua bưu chính hoặc trực tuyến. Điều quan trọng là đơn phải có chữ ký thật của bạn, và người đưa hộ không trở thành người đại diện của bạn trong vụ ly hôn.
Chồng hoặc vợ ở nước ngoài không về được thì có ly hôn được không?
Có thể, nhưng thủ tục thường kéo dài vì toà phải tống đạt, lấy ý kiến qua kênh tương trợ tư pháp hoặc cơ quan đại diện. Người ở nước ngoài vẫn phải tự bày tỏ ý chí bằng văn bản đáp ứng yêu cầu về chứng thực và dịch thuật, hoặc tham gia trực tuyến nếu toà tổ chức.
Người bảo vệ quyền lợi có thể dự hoà giải thay bạn không?
Không thay được. Người bảo vệ đi cùng và đưa ý kiến bảo vệ bạn, nhưng toà cần chính bạn trình bày. Nếu bạn vắng mặt, người bảo vệ không thể thay bạn đồng ý hay không đồng ý một phương án.
Cha mẹ có được nộp đơn ly hôn thay con không?
Chỉ trong trường hợp luật định: người con mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác không thể nhận thức, làm chủ hành vi, đồng thời là nạn nhân bạo lực gia đình do vợ hoặc chồng gây ra. Khi đó cha mẹ hoặc người thân thích khác có thể yêu cầu toà giải quyết ly hôn với tư cách người đại diện theo pháp luật, không phải người được uỷ quyền.
Ly hôn xong rồi mới chia tài sản thì có uỷ quyền được không?
Vụ chia tài sản chung sau ly hôn là tranh chấp tài sản thông thường, nên bạn có thể uỷ quyền cho người khác tham gia tố tụng như các vụ dân sự khác. Văn bản uỷ quyền vẫn cần ghi rõ vụ việc, phạm vi, nhất là quyền thoả thuận chia tài sản.